As vitorias teñen moitos pais. O realismo máxico, a maior operación intelectual e comercial de toda a historia da literatura, ten unha nai coñecida, a axente Carmen Balcells. Gabriel García Márquez reforzou o mito do matriarcado asegurando que quen lle aprendera a narrar fora a súa avoa galega. Non resulta difícil representarse a Cunqueiro cun pano de loito, como o que durante décadas, cubriron as cabezas das vellas do país. A imaxe pode resultar choqueira, pero reveladora das verdadeiras influencias do colombiano. Darío Villanueva sinalou nalgunha oportunidade a “vocación realista de Cunqueiro”, se ben aplicándolle un concepto moi amplo á realidade de xeito que abrangue o verdadeiro e o verosímil. O propio catedrático de Teoría Literaria da USC xa sinalaba que, neste senso, “adiantouse a García Márquez”. Gabo nunca recoñeceu o maxisterio do mindoniense, a súa máxima concesión que se permitiu foi respaldar a Gonzalo Torrente Ballester no seu lamento, fundado, de que Cunqueiro marchase sen o Nobel. Carlos Regiosa non ten dúbida de que unhas probas de AND narrativo daría como resultado que “as avoas de Cunqueiro, Torrente e García Márquez” serían a mesma persoa.

O curioso é que Cunqueiro e García Márquez sentaron á mesma mesa nunha oportunidade. Carmen Balcells, andaba conformando o seu equipo, organizara en Barcelona un xantar con escritores. Algúns gorxa fonda desvelou que ambos os autores ignoráronse mutuamente a conciencia. Os silencios son a mellor fonte para as especulacións, polo que houbo quen interpretou que Cunqueiro se sentía desbordado por aquel novelista emerxente e ambicioso, e que García Márquez coñecera ao seu pai literario, ao talento do que aprendera o talento da fición. O colombiano gustaba tamén doutros galegos, de Rosalía e de Valle-Inclán, pero Cunqueiro amosáralle o xeito que o conduciu a Estocolmo e por iso se sentía incómodo na súa presenza.

A pregunta, logo, é saber porque a Balcells non incorporou a Cunqueiro a esa joint venture que foi o Realismo Mágico, porque non puxo ao galego de par de Vargas Llosa, Borges, Alejo Carpentier, Sábato,... Innegablemente, agrupou á mellor dianteira da literatura española. Todos eran grandes, pero non máis ca Cunqueiro. Houbo logo algún atranco que unicamente coñece a representante autorial. O posto de fabulador brillante tíñao cuberto xa por García Márquez? O suramericano tiña un magnetismo esquerditas ben axeitado para a Gauche Divine, mentres que o galego estaba aínda intentando facerse perdoar a conveniencia de sumarse á brutalidade do xugo e a frechas. Sempre lle gustou vivir ben e iso non pode ser reprochado. Ser mindoninense xenera unha aura de glamour menor ca ser de Arataca? Cherchez la femme, cherchez a Balcells.

Todo o que nos queda agora é a morriña irreparable de que nunca haberá un premio Nobel para Álvaro Cunqueiro, ou, expresado con maior precisión, o Nobel quedou sen un Cunqueiro. Nada que non lle acontecese a Kafka ou a Proust, aínda que eles acertaron a nacer na centralidade europea e a escribiren en idiomas considerados no contienen, o alemán e máis o francés. Cunqueiro atendeu fundamentalmente a garantir mil primaveras máis para o galego, sen desperdiciar o español, determinando, como consecuencia que a literatura galega continúe sen recoñecemento internacional. As culturas cativas teñen unhas posibilidades moito menores cas usadas nas grandes superficies comericiais, porque o galardón para Mistral en occitano non deixou de ser un chisco da Academia que raramente está disposta a repetir.

Esa ignorancia da Casa da Bolsa a respecto da obra poderosa, divertida, coidada e orixinalísima dop autor galego non impediu que obtivese recoñecementos internacionais. Ou iso dicía el. Unha volta, informado de que un maderista da contorna do Valadouro ía viaxar a Estados Unidos, Cunqueiro visitouno para informalo de que gañara o Mark Twain, “un premio importantísimo en Norteamérica”. O escritor requeriu ao industrial para que lle anticipase o importe do galardón que podería recuperar el unha vez visitase os Estados Unidos, unha operación que saldaría con facilidade dada a importancia do recoñemento. O maderista desconfiou. E fixo ben porque Cunqueiro non for a recoñecido co Mark Twain, fundamentalmente porque non existía.