COCHE

OS HISTORIADORES e os enterradores son os únicos que traballan sobre seguro. A crise económica, con a súa crueldade sen tregua, volveunos a todos un chisco historiadores e bastante enterradores. Agora que xa gastamos todos os sobrantes das fenomenais colleitas da década pasada e vivimos nos violentos anos 10 somos quen de colocar indicadores vermellos no punto en que empezou o lume e nos lugares de expansión dese incendio que queimou o nosos montes de riqueza. Con esta perspectiva sabemos que a Historia máis recente de Galicia é unha crónica de soberbia, presunción e estupidez que todos consentimos ás nosas elites políticas e mesmo gozamos xunto con elas, pero tardamos toda unha crise en decatarnos. Carece de racionalidade que un país cunhas dimensións xeográficas e demográficas do noso dispoña de tres aeroportos, tres universidades, dous portos exteriores e unhas instalacións coma as do Monte Gaiás. A culpa, unha vez diluída, parece de ninguén, pero é de todos nós. Son consciente de que subliñar as obviedades non axudará a reparalas nin nos devolverá ao ano 2000 para reconducir os investimentos errados, pero non está de máis sinalar a situación física do 90 por cento desas infraestruturas: na banda atlántica.

Iso non responde a unha coincidencia, senón a un desatención a respecto da metade do país. Esa mentalidade de arranque entusiasta de milenio tivo a súa repercusión na cultura. Galicia ten un eixe de saber dende hai 800 anos, o Camiño de Santiago, unha banda larga que a cruza de oeste a leste. A Xunta ben deitou dela como factor de desenvolvemento polas rendas que deixa. A política xacobea foi acertada e exitosa, pero non se aproveitou para ampliar esa cultura relixiosa con dotacións para a cultura laica. Priorizouse o segundo eixe da sabedoría, o que avanza dende A Coruña a Vigo para potencialo e no centro desa cruz imaxinaria que forman os dous eixes —o oeste/leste e maís o norte/sur— instalouse a Cidade da Cultura.

O modelo era dobre. Por unha banda, tratouse, alí si, de ampliar a vella concepción de Santiago como a cidade espiritual da Europa máis occidental cunha renovada proposta de Santiago como ámbito de oferta cultural internacional. Por outra banda, o ánimo era pechar a longa e patente carreira de Manuel Fraga cunha pegada duradeira, como a que deixara en 1988 François Miterrand encargando a Dominique Perrault «o proxecto de Estado» da Biblioteca Nacional de Francia. No caso de Peter Einsesmann arrimouse ao peor dos gusto cunha proposta en forma de vieira, sen que esa chata reste o menor mérito á obra mestra do Gaiás.

O horror veu despois de comezada a encarga, cando constatamos espantados que non conseguíramos rachar cos milenarios ciclos económicos e caemos a rolos cara á escaseza. A chegada do bipartito á Xunta e o asomo da recesión obrigaron a estudar novamente o proxecto. Sentínme entre aloumiñado no meu ego e alporizado cando me chamaron a unha xuntanza de intelectuais en Santiago na que propoñer contidos para a Cidade da Cultura. Unha inmensa balea varara no Gaiás, pero descoñecíase como darlle aproveitamento porque os plans previstos eran caros de máis. A palabra que máis escoitei na xuntaza foi «dinamita». Mesmo sentín a unha exaltada berrando que «os montes están para dar toxo». Como se o Gaiás fose o único monte de Galicia. Daquela convencinme cunha certeza sólida de que nunca votarei por un partido de poetas. Tras o bipartito paseou a gobernar Núñez Feijoo, e, con mellor criterio ca poetisa irracional, trata de aproveitar a Cidade da Cultura, un billete sen retorno.

O perxudicial é que a propia existencia da dotación, que non discuto, desequilibra o resto das cidades da cultura galegas. A cultura, por definición, é unha creación humana que se dá nas cidades. A cultura rural ten máis que ver coa artesanía e coa traidición que coa complexidade que require a alta cultura. Porén, neste país, vivimos na contradición de vernos na obriga de esixirnos que o polo de cultura sexa a cidade baleira do Gaiás e de que os axentes creativos carezan de fondos.

Fronte a esa contracición paralizante, a cultura popular vive tempos dourados con ese fenómeno, único no mundo, da nosa paixón polas orquestras. Para escarnio da cultura sofisticada, a chamada popular ten financiación de seu, parroquia a parroquia. Nin a Panorama nin a París de Noia poden considerarse produtoras de cultura porque se limitan a reproducir obras alleas que nin son galegas nin contan co trasfondo conceptual preciso para ser catalogadas como cultura. Cando menos, eu non acho cultura no electrolatino de Juan Magán cantando: «Ayer la vi/ bailando por ahí». Debe de ser que son escollido.

O noso trauma como país é que o máis semellante á cultura que funciona, en cifras de asistentes e de negocio, é a verbena. Eloy Enciso, Lois Patiño, Oliver Laxe ou Jorge Coira poden deixar tolo ao público de Cannes, Locarno ou Porto; Ignacio Vilar pode teimar imitando La Barraca lorquiá levando as súas películas ás tabernas máis remotas. Valoro que o intenten, pero deberíamos recoñecer co amargor na boca que o éxito audiovisual en Galicia vén sendo un Madrid-Barça, que esperta un interese equiparable unicamente a un Barça-Madrid.

Namentres, unha boa parte do excepcional patrimonio relixioso e artístico que atesouramos en cada parroquia vai quedando agochado pola maleza porque non temos excedentes que dedicarlle. Namentres, sorrimos con tristeza diante de iniciativas louvables coma O Sorriso de Daniel, lamentando as súas posibilidades contadas.

A miña visión sobre a cultura galega é pesimista, pero non esperan que lles dea que lles dea unha chorima de esperanza segundo os convido que me acompañen ao fondo do abismo que atoparán contra a fin desta reflexión.

Galicia é un país subtitulado. O idioma padeceu o crepúsculo de ser de uso común a ser de coñecemento común. A súa consideración entre as novas xeracións anda a rentes do francés ou o italiano. Instaladas no castelán, fantasían con quedar durmidas e soñar en inglés. Con ese grao de desinterese, con esa torpeza coa que a maioría dos rapaces se expresan na lingua que terma da cultura galega, o futuro é azul case negro.

Soamente unha visión do inmediato pode culpar desta morte anunciada á Cidade da Cultura ou aos gobernantes actuais. A doenza é estrutural e de longo pasado. A responsabilidade é de todos os que participamos na evolución da cultura propia. Fomos incapaces de artellar unha creatividade comercial —popular, se queren— e a cultura é lítica: Lito da Panorama, que ten máis seguidores ca Carlos Núñez ou Budiño, ocupa o espazo central. Co galego no tránsito á categoría de segunda lingua estranxeira, vemos as luces apagadas non porque empece a función senón porque a señora da billeteira lima as unllas por falta de espectadores. Todo o seu desexo é que remate a quenda e que o home saia do bar onde botaban o partido do Plus para que a acompañe botar un pé nunha verbena.