NAPOLEÓN FOI un poeta violento. Acabamos admirándoo porque estruturou un código civil que funcionaba preciso e veloz como o acelerador de partículas. O músico Carlos Núñez conta que o militar francés viaxaba cun exemplar dos ‘Fragmentos de poesía recollida nas Terras Altas de Escocia’ que terían sido atopados por James Macpherson en 1760. Segundo o descubridor, foran escritos por Ossian, un bardo do século III. «Velaquí algo grande, sentimental e sublime. Ossian é un gran poeta, Homero un vello parvo!», exaltou o emperador entre carga e carga da Grande Armée en Austerlitz.
Para min que se deixou gañar a Batalla das Nacións de 1813 en Leipzig para poder retirarse á illa de Elba e ler pausadamente a Ossian. Terei que buscar ‘La isla de los jacintos cortados’ para ver se Torrente Ballester recolle ese detalle.
Os ‘Fragmentos’ do bardo escocés influíron enormemente na poesía do seu tempo. Mesmo en Pondal á hora de escribir o único himno do mundo que comeza con preguntas —«Que din os rumorosos?»—, continúa enxalzando poetas —«Os tempos son chegados dos bardos das idades»— e remata con insultos a terceiros —«imbéciles e escuros/ non nos entenden, non»—. Preguntas, poetas e insultos; temos un himno ben riquiño.
Que os versos escoceses sexan de Macpherson ou de Ossian tanto ten. A literatura é ‘inventio’ máis que ‘traditio’. Urbano Lugrís denominábase «pintor de la mar ossiánica». Despois de combater pola banda da República, foi un buscavidas. Un día atopou a Franco. Por se non coñeceron ao xeneral afrikaner, direilles que era un Napoleón pasado por unha versión en beta de ‘Call of duty’.
O acontecer de Lugrís que viña contarlles é que os galegos se atopan cando están lonxe da Nazón de Breogán. Como resulta evidente, Franco bateu co artista.
—De onde es usted, señor Lugrís? —preguntou o dictador coa súa voz de frauta de pico.
—Del Ferrol de su Excelencia, excelencia.
A orixe común serveulle para que Franco lle encargase a decoración de interiores do Azor. Urbano era republicano, pero nunca deixou de apreciar as tabernas da Coruña e estou certo de que agradeceu a soldada.
Esa anécdota, que lle lin o luns a Carlos Núñez en ‘La hermandad de los celtas’ (Espasa), lembroume unha paralela que me contou o xornalista Luis Blanco Vila.
Franco era consciente do valor da propaganda. Procuraba facerse unha foto de familia cando chegaba ao Pazo de Meirás. Gustáballe a fotografia e apreciaba o traballo do coruñés Juan Cancelo.
Nunha tarde dunhas vacacións dos anos 60, toda a familia civil, política, militar e das JONS reunírase nos xardíns coa finalidade de posar para Cancelo. O fotógrafo chegou afogado polo sol e desesperado polo atraso. O grupo seguía reunido, falando frivolamente; pero Franco non paraba de darlle voltas ao redor.
—¡Hombre, Cancelo! ¡Por fin! ¿Dónde estaba?
—En el Ferrol de su Excelencia, señor Caudillo.
O militarísimo era tolerante co fotógrafo coruñés porque sabía que era o único capaz de retratalo axeitadamente a menos de cinco metros. Seguiu contando Blanco Vila que, cando a familia se situou para a imaxe, Carmen Polo apareceu en primeira fila. Cancelo correu onda ela, colleuna levemente por un brazo e botouna atrás mentres lle susurraba:
—Señora, ni usted ni yo estamos ya para primeros planos.
Álvaro Cunqueiro tamén era amante da teatralidade, da invención e da poesía de Ossian. En 1964 organizou o Festival Celta de Vigo en Castrelos. A actividade máis vistosa do programa foi un desfile que fixeron os representantes da nacións celtas polas rúas do centro. Había bandeiras de Escocia, Irlanda, Cornualles, Gales, Bretaña, Illa de Man, Galicia e Falange Española y de las JONS. O escritor debeu de valorar que as camisas azul atlántico non desentoaban naquela exhibición.
Como teño que aplicar o rigor dos datos no meu traballo divírtinme estas elaboracións fantásticas feitas coa materia prima da verdade. Carlos Núñez refire tamén que o recuperador da zanfona, Faustino Santalices, trampeou o bonito ‘Romance de don Gaiferos’ usando melodías que escoitaba aos cegos que tocaban na Porta Santa da catedral de Santiago. Engadíralle unha letra que podería ser escrita por Manuel Murguía e adubiada por Cabanillas. Seica Torrente Ballester era un bo imitador dos esmoleiros cantores os que coñecera de neno.
Tanto ten que o autor sexa Macpherson como que sexa Ossian; de feito, ten ben máis mérito que un autor do XVIII crease poesía á moda de quince séculos antes. Parece que hai un legado firme do que tirou.
Os instrumentos do Pórtico da Gloria dececpcionan porque son auténticos, aínda que se consideraron invencións do Mestre Mateo durante moito tempo.
Puido comprobalo o padre Calo cando subiu onda eles nos anos 60. Supoño que o musicólogo e relixioso sentiríase entre marabillado pola comprobación de que había unha orquestra medieval tocando nunha foto fixa nas portas do Ceo. Asemade, quedaría decepcionado por asumir a nula imaxinación do arquitecto catedralicio, que foi incapaz de imaxinar unha arpa, un salterio ou unha fídula que non tivese visto a algún peregrino chegado de Europa.
Galicia é terra de inmigración dende hai milenios. Eu non sei no tempo dos celtas, pero, a partir de aí, todo o que se achega por este lugar desatendido do continente ten un motivo relixioso.
En Bretoña, non lonxe de Lugo, implantouse a capital do bispado étnico que guiaba ás igrexas sitiuadas entre Ferrol e o río Navia. Estaban formadas maioritariamente por ‘británicos’, é dicir, exiliados da Britannia do século V. Nesa localidade de Pastoriza hai un templo moi antigo de pedra. A primeira vez que o visitei, boteille cando menos cen anos. Un vello que atopei paseando por diante confirmoumo:
—De cando é esta igrexa?
—Hui! É moi antiga, xa estaba aí cando eu nacín.
Polo que leo en ‘La hermandad de los celtas’ hai un sustrato que nos permite volver usar a palabra ‘celta’ para referirnos os habitantes do confín dos verdes castros e valeroso chan. Durante décadas, evitei esa denominación. A nosa primeira xeración de arqueólogos profesionais expulsounos dese paraíso que uniría culturalmente o arco atlántico. Mandounos usar o termo máis limitado e recóndito de ‘castrexo’.
Confeso que eu levaba décadas desoíndo mesmo a Pardo Bazán. A escritora foi a primeira presidenta da Sociedad de Folk Lore Gallego en 1884, tras ser alentada por Antonio Machado Álvarez —o pai compostelán dos Machado poetas e amigo de Murguía—. Podería ser un motivo inspirador a Academia Celta fundada en 1807 por un Napoleón enfebrecido polas lecturas de Ossian na illa de Elba.
No único texto que a condesa publicou en galego —en A Nosa Terra, en 1919— pide que «se nos premita ter un soño: o de que coñecida xa totalmente a nosa música popular, naza un dia o xenial artista celta capaz d’abarcala e asimilala e eistraere súa quintaesencia e recibire d’ela o chispazo d’emoción que se traduce en inspiración vitoriosa, produtora da obra capital, sinxela e subrime ó mesmo tempo».
Carlos Núñez tardaría 52 anos en aparecer, pero dubido de que un músico da súa talla teña servido para que o celtismo e Galicia sexan suficientemente coñecidos no estranxeiro. Olalla, que ten esa idade flotante das mulleres antes da madurez, contábame o xoves que os pais a mandaran a Irlanda con 14 anos.
Como agasallo, levou esencia do país: unha figura de Sargadelos e un disco de Carlos Núñez.
Os anfitrións agradeceron vivamente ambos os regalos, especiamente o álbum no que o gaiteiro de Vigo aparece co seu instrumento:
—Gústanos moito o flamenco.