O CABARET VOLTAIRE de Jaureguizar. Le journal d'un flâneur. Seit januar 2005.

samedi 20 janvier 2018

POMBAS, MAZÁS E OUTROS EPISODIOS NACIONAIS

diaz-pardo-y-seoane_oh-ceramics

FARÁ UN MES estaba eu cruzando a praza de Santo Domingo —de aquí, de Lugo—. A praza tivera que dicir que choveran por riba dela. Unha señora vestida de personaxe secundario das Brönte, cunha gabardina verde e un sombreiro de cogomelo, achégase a min. Vén agarrada da man a un cabaleiro da súa idade. Son siameses asimétricos. El tamén leva roupa de augas, como se pasease por cuberta na noite do Titanic. Cando unha parella de folla caduca se agarra entre si pode culparse a que teñen medo urxente á perda ou a que son un matrimonio naïf.

     Eu non son de Lugo, pero dende que cheguei arénganme con que «aquí nos coñecemos todos». Por iso, saúdo a quen me cruzo nas prazas, nos cemiterios ou no Subsector de Tráfico. Saudei á muller do cogomelo plástico na cabeza; ao siamés non, porque me tiña cara expatriada. Ela quedou un momento perplexa, pero logo me confundiu co seu votante nas Xerais de 2008 e abriu un sorriso para min. Logo a recoñecín: era Rosa Díez, a política que fora Spice Girls no socialismo e Señorita Peppys no partidiño que se montou para xogar. A política pide esforzo individual para triunfar, pero conxúgase en plural no fracaso. Rosa Díez, Rosa Chanel, pasou do escano brunido a marchar do seu UPyD pola porta de emerxencias.
     Rosa de España seguiu camiñando pola praza lucense agarrada ao seu amor sonámbulo. Eu, tamén; coa soedade dos dignos. Daquela pensei en que a política precipita as cousas á súa fin, que nese ámbito virtual os personaxes morren antes que no mundo real. Díez botou catorce anos repartindo folletos no Guggenheim e podando a árbore de Gernika nun goberno amancebado co PNV ata que reparou en que o nacionalismo é a segunda creación máis perversa do ser humano. A primeira é Galicia. Acusou de «galegos» a Zapatero e a Rajoy sen que ningún de ambos os dous amosase nunca un interese definido por selo.
     Castelao sentiuse galego, no mellor sentido do termo, cando o marcharon a Badaxoz. Alí calmou o seu cariño insomne polo país escribindo Sempre en Galiza. O título dá a entender que Galicia era un país despedazable. Mesmo que pode levarse un cacho como souvenir, como se fose o Muro de Berlín.
     O domingo foi cabodano do pantocrator de Rianxo. Volveron chorarlle o loito en Twitter. Como nos falta dun teórico de peso sobre o feito nacional, citamos a Castelao. Otero Pedrayo era xeógrafo, quedou en ideólogo da paisaxe. Castelao non pasaba de ser un motor perspicaz de eslóganes naïfs como aquel de que «vale máis unha terra con árbores nos montes que con ouro nos bancos». Como frase promocional para unha empresa de multiaventura serve, pero como programa económico para un goberno resulta cándida.
     Nos réquiems de 280 caracteres disfrázase a Castelao de peliqueiro, independentista, cigarrón ou marxista. O bufé é libre. Castelao militaba nunha dereita partidaria de acudir ao encontro coa esquerda española en contra da teoría de Risco. O sabio ourensán podería ter sido o mellor pensador de Galicia, pero mexouse por riba e dixo que chovía.
     Esa dialéctica volve estar activa. Martiño Noriega, alcalde neorrealista de Santiago e o seu grupo, Compostela Città Aberta, realizaron o pacto que propuxera Castelao para formar esa especie de Rocco e o seus irmáns que é En Marea, onde cada compoñente loita pola súa conta polo éxito.
     Ramón Villares repetiu hai uns días en El Progreso que Castelao non pretendía a independencia de Galicia, senón integrala nun federalismo avanzado; pero os oídos conformistas están pechados ao rigor intelectual do catedrático. Villares vén de pubicar unha reflexión fonda e acertada sobre o noso ser. Que un estudoso do pasado sexa o mellor analista da identidade do país é unha característica significativa da identidade do propio país.
     Na liña ideolóxica de Castelao estaba tamén Díaz Pardo, que tivo como médico a Martiño Noriega. O domingo pasado, tamén, varios intelectuais soltaron pombas e sementaron mazás na tumba do fogoneiro de Sargadelos polos seis anos do seu pasamento. As pombas voaron sobre Boisaca, onde quedaron os froitos da nostalxia que alimenta aos escribas desafiuzados da modernidade. Xesús Alonso Montero subliñou no acto que «non se lle fai unha homenaxe a ninguén como se lle fai a Isaac Díaz Pardo», que aquela era a homenaxe máis homenaxeante, como se fose unha deputación das homenaxes.
     Non se considera que, máis que pombas e mazás, Galicia precisa empresas como Sargadelos, esa Bauhaus que deseñaron Seoane e Díaz Pardo con espírito de «herdanza saintsimoniana; de aunar arte, ciencia e industria; inspirada en Ibáñez», que definiu Margarita Ledo.
     O novo intento de prender os fornos desa empresa parece exitoso, pero está atopando resistencias na eternamente aburrida ortodoxia. Certo que pouco axuda á causa publicar en Twitter fotografías de Rosa Díez Chanel posando cun bolso da marca. Rosa de España e Quinta de Alemaña amosaba o complemento co mesmo ánimo exótico e colonial que cando Ava Gardner se deixaba fotografar cunha pel de leopardo. A imaxe acendeu a ira.
     Pero a inmensa minoría creativa de Galicia non se molesta en buscar o rendemento económico á cultura, nin en deseñar proxectos. Ten un corazón de retrovisor que se quenta arredor de efemérides, frases apócrifas de Castelao e paxaros con diarrea. Mentres, entoa «no hay quien pueda/ con la gente marinera» con voz disimulada como coro do Exército Ruso. O país e a cultura —e viceversa— camiñan na noite sen que ninguén os esperte.


samedi 13 janvier 2018

GUÍA PARA DESMONTAR UN BELÉN DE TOLSTOI

AS07518

DESMANTELAR o meu belén é o máis frustrante do Nadal. Tocarame esta tarde. Acometo a deconstrución con delicadeza paliativa. Evito meter a Caterpillar 235, coma se fixo contra o Quiqui Bar de Santiago.

     A falta de fe maior, os meus nacementos son temáticos. Este ano ando ofrecido a Tolstoi, tras verme fidelizado por unha traballosa lectura de Ana Karénina. A escena do meu Nadal non se corresponde a un palleiro triste e frío dos Evanxeos, senón a un deses pazos de San Petersburgo con cheminea grande de Titanic ante a que os nobles aburren, repregados en si mesmos. A aristocracia presoviética nace, medra con institutrices, ocupa o seu posto inútil nun ministerio, adulterízase, lerchea e morre. Na parte alta do meu belén, onde o brión ten un verde de casino vienés, hai unha cabana nevada de arte póvera na que Lev Tolstoi está escribindo Ana Karénina. Bota en cara aos terratenentes o atraso mecánico que goberna a escravitude dos labregos e, a estes, a lacazanería estrutural e á resignación da vodca.

     Ao desmontar o meu belén lembro a miña nai colocando o seu na miña infancia. Estaba inspirado no Rubens de A adoración dos Reis Magos. Os labregos e os tres adoradores máxicos camiñaban cara ao portal con esa expresión arretabada, entre perplexa e entusiasta coa epifanía, de todo o barroco. Botei a infancia fascinado polo brillo pequenoburgués dos ríos prateados que estendía a miña nai para que reflectisen a luz pobre do muíño. Preguntábame por que non había buscadores de metais preciosos neles. Arriba, á dereita, había unhas montañas nevadas e falanxistas nas que estaba o intrigante pazo de Herodes, sempre iluminado porque a maldade é unha festa eterna.
     Hai outro río que cruzarei na noite escura do corazón, o Limes. Morremos á mesma hora á que nacemos, polo que me tocará desistir da vida cando o día rompa augas. Ás seis da madrugada dun ferragosto descubrín as imaxes do mundo e a esa mesma hora, un día calquera, as imaxes dimitirán no meu cerebro. O meu temor máis grande é perder a memoria ao atravesar o Limes sen que Francisco Macías me teña publicado nas súas Edicións Positivas. Sempre que o atopo repróchollo: «Paco, cando me publicas algo?». «Cando mo mandes, Jaure; cando mo mandes». E a casa sen varrer.
     O último libro publicado por Positivas é De Quiqui Bar... a Castromil, unha crónica do propio Macías sobre o Quiqui Bar. Era o nome dun edificio promovido por Manuel Ramallo en 1926 en Santiago. Atopábase no soar no que agora se abre a Praza de Galicia. Ramallo aprendera a valorizar os seus locais de hostalería con cultura nas súas viaxes á Belle Epoque. O industrial botaba estadías naquel París no que Alice Prin fora elixida Raíña de Montparnasse. Daquela, a rapaza cambiara o oficio de linotipista polo de modelo de Picabia, Cocteau e Man Ray; abandonou nun portal sen pesebre o seu nome e renaceu bautizada como Kiki de Montparnasse. Man Ray pintoulle dous f nas costas para fotografala como Violín de Ingres. Manuel Ramallo rendeulle armas como dama dun castelo de foxos fondos e muros tex-mex creando o Quiqui Bar.
     Francisco Macías cita a Pérez Lugín (La casa de la Troya) para apuntar o «quietismo» que padecía Santiago nos anos 20. Macías interpreta a modernidade dese tempo como un reto a unha igrexa lexitimada pola forza que recuperaba a tradición xacobea. Sustentando o seu ensaio sobre unha relación entre espazo e estética, sinala que Manuel Ramallo erixiu o Quiqui Bar nun ámbito pagano de extramuros. «Non significou soamente o inicio dun ensanche, a saída dos dominios pétreos e da influencia eclesiástica e conservadora», salienta, para engadir que «o Quiqui Bar era unha proposta urbanística, e moito máis. Supuña un sopro de alegría, unha mudanza cultural. O edificio foi ocupado por salóns de billares, dominó, tresillos... e mesmo o jazz invadiu o seu aire, converténdoo nun vento que chegaría a outros lugares de Galicia». O autor incide nese vencello entre lugar e ideoloxía cando presenta a Praza de Galicia de entón como «a Galicia unida nun espazo de restaurantes, de música, sen ningún organismo oficial nin eclesiástico».
     Aquela epifanía herética tivo a súa reacción, mesmo na santa erudición. O inquisidor Vicente Risco empuxa o seu Stephen Dédalus —trasunto de James Joyce— ao Quiqui Bar na novela Dédalus en Compostela. Dédalus afirma que lle gusta tomar café nese local «porque ten unha arquitectura odiosa». Risco retrúcalle: «Vulgar nada máis». O escritor desdóbrase para darse a razón ao poler a feder o estilo modernista do arquitecto González Villar.
     En 1974 o Concello propuxo dar «aire» a ese espazo que ocupaba o Quiqui Bar para deixar paso os automóbiles. O avance conlevaba crear «36 miserables prazas» de aparcadoiro, que escribiu daquela un irado Luís Mariño. O alcalde, Antonio Castro —que estudara a diplomatura de xefe local do Movemento— apurou a decisión trazada polo seu antecesor porque 1976 era ano xacobeo. Ordeou que unha Carterpiller 235 arramblase a modernidade derrubando o Quiqui, pero tamén outros negocios, como o reputado Hotel España dos Fernández Albor.
     Manuel Ramallo aforrouse ver caer o seu soño montparnasián, un dos primeiros locais de Galicia nos que as mulleres entraban soas tomar un aperitivo, o sitio que chamaba polos pianistas e os clarinetistas da vangarga para coñecer o jazz, aquela música «infernal», como se leu nun Cartas ao Director. O hostaleiro marchara de Santiago tras a Guerra. Non soportaba vivir na cidade que tirara nunha gabia en 1936 o talento e a vida de Camilo Díaz Baliño, o pai de Isaac Díaz Pardo.

samedi 6 janvier 2018

PÓLVORA SEN MAGNOLIAS NA DISCOTECA CANGLOR

197111

BRAULIO SOÑA máis bonito ca min. Falamos na profunda noite do Facebook sobre Voltaire. El soña tan bonito que logra que se lle apareza o pensador francés. Braulio di que Voltaire modula nas súas ensoñacións as mesmas voces impostadas que usaba para imitar os ilustrados, o pobo ou os tendeiros nas xuntanzas do seu salón. Por todos sentía o mesmo respecto, un respecto viúvo.

    Eu soño angustias. Vou Preguntoiro abaixo dende a miña pensión á Facultade de Dereito. Os rapaces de clase media non elixiamos estudos porque tiñamos que perpetuar a nosa estirpe económica. Santiago recende a chuvia. Corro angustiado pola parte vella de Compostela dese xeito evanescente co que se palpan os soños. Chego tarde á clase de Dereito Natural de Francisco Puy. O catedrático desconfiaba de que esteamos feitos da materia dos soños. O seu traballo e a súa fe eran crenzas intercambiables porque se dedicaba a explicarnos que había unhas leis eternas dictadas por Deus. Puy Múñoz pensaba, con Voltaire, que «o ateísmo é o vicio dunhas poucas persoas intelixentes». Para convencernos aos incrédulos adoitaba citar ao Papa Xoán Paulo II e a Manuel Fraga. A un deles mencionábao máis por ser o seu cuñado.
Tanto o cuñado de Puy como ese pontífice foron dous atletas de resistencia extrema, pero afeccionados. Fraga dedicouse a gobernar Galicia coa heterodoxia que require a xestión política e Xoán Paulo II impuxo a ortodoxia no relato vaticano porque o imperio da fe se lle descosía no seu corazón: Europa.
     Voltaire estaba certo de que «Deus é xusto e bondadoso», pero soñaba con vivir noites xitanas. Nun dos seus libros, hai unha xitana que lle conta ao tío que casou cun psiquiatra. O tío, un adiantado do materialismo marxista, pregúntalle: «Xa non les as liñas da man para gañar a vida?». A seguir, pregunta á sobriña a a que se dedica un psiquiatra. Ela explícallo. El retruca: «Ou sexa, que un psiquiatra estuda para facer o que facías ti?».
Braulio contoume, nesta noite incerta, que paraba en París dos 80 nunha casa da rúa de Beaune, «nun apartamento que daba parede con parede coa que foi vivenda de Voltaire». Braulio Vilariño, é o voceiro do Festival Agrocuir, onde acuden os máis modernos e máis urbanos para asumir que o único lugar no que están a salvo da moral allea é no campo, onde non hai cancelas nin veciños censores.
     O meu amigo xa cheirara esa liberdade cando marchou dar unha volta por Europa. Regresou coa idea do Modus Vivendi, o primeiro pub de Galicia. Naquelas noites escuras da miña alma, coa identidade prendida de fascinación, eu baixaba polo Preguntoiro para entrar no Modus. Descendía unhas escaleiras para entrar na marabillosa caverna beatleliá.
Non recordo a Braulio daquela, nin sequera a Pedro Puy Fraga, fillo de Francisco Puy. O voceiro do PP no Parlamento lévame tres anos, así que non podo culpar á idade de non atoparnos nas noites brancas de 1983. Ter na casa o teu pai era un incordio para cruzar a almofada sobre a cama, tapala coa manta e saltar pola ventá.
Aquelas noites luminosas empezaban no Modus Vivendi e, noutro extremo da madrugada, remataban na discoteca Clangor. Era unha discoteca no campo, ese lugar sen porteiros automáticos nin veciños insomnes. Antonio Piñeiro explica no ensaio A identidade fascinada (Galaxia) o papel da Clangor como recreo na construción nacional. Neses primeiros 80 cadraron en Santiago unha xeración de políticos que se peiteaban como Kennedy mentres montaban o escenario autonómico e a primeira xeración masiva de universitarios galegos. «Os baby boomers e o autobús foron os cordóns umbilicais da sociedade», sinala Piñeiro para falar desa coindiciencia como o momento en que Galicia deixou de ser «unha sorte de casualismo, de precariedade recorrente» para empezar a ser artellada como país.
A miña experiencia universitaria non foi o Dereito, foi absorber improvisada e felizmente unha cultura actual e internacional; foi descubrir Google antes de internet. O único que faltaban eran os cartos, pero cada hora era unha descuberta. O mundo aínda sigue sendo unha descuberta para min, por iso nunca xogo á lotaría; porque descubrir é barato, soamente require ter curiosidade e abrir os ollos.
     Na mesta ciberescuridade Braulio confesoume que, cando durmía onda a casa de Voltaire, se concentraba en soñar coa método que usou o pensador para gañar a lotaría. O ministro francés de Finanzas, Robert Le Pelletier, organizaba sorteos para superar a bancarrota do Estado. Voltaire ideou un método para facerse rico. Xogaba de xeito anónimo e tramposo, ata que un día empezou a escribir nos boletos: Longa vida a Robert Le Pelletier!. Foi xulgado e absolto porque demostrou que varias ilegalidades pequenas podían construír unha legalidade.
Voltaire timaba ao Estado e asemade defendía que «hai que amar á patria con todos os seus defectos». Pedro Puy é levemente volteriano nese sentido. Afirmaba un día solleiro de aí atrás que Galicia é unha nación «nun significado cultural», aínda que «non o é de facto». Puy, que logra que me reconcilie intelectualmente co PP galego cando fala, debería reunir os seus no lago Tiberíades e explicarlles en que consiste ese galeguismo que tanto predican. Mesmo podería explicarlles o ideario de Ramón Piñeiro, pero imos deixalo para un curso avanzado.
     A noite na que falei con Braulio tiven outro soño. Soñei cuns rapaces que estaban tan posuídos por un dereito natural tan particular e violento que acabou por estouparlles enriba. Foi en outubro do 90, na Clangor. O que máis lembro dos soños son os olores. Aquel soño cheiraba a pólvora, pero sen magnolias para aquela década fascinantes que morrera asasinada.

samedi 30 décembre 2017

OLIVER LAXE SENTE UN ECO DA IDADE MEDIA

 

 

O REI JUAN CARLOS tomou poucas decisións na súa vida. Nin sequera decidiu nada a finais de 1975. Saía da Zarzuela á rúa mirando para un lado e para outro coa fin de que a Transición non o levase por diante. Deixou que lle impusexen a medalla de visionario sen entender nin a primeira das xogadas a carta marcada que fixera SuárezDon Juan Carlos é un tanto proustián pola ironía coa que representa nesa montaxe escénica que é a aristocracia. O rei emérito vai vivindo os praceres e os días sen ter lido a obra homónima de Marcel.

     Os periodistas aseguran que se meteu en política en 1995, cando concedeu á súa filla dona Elena o ducado de Lugo co gallo do seu matrimonio. O monarca non pensaba tanto nela como en don Álvaro de Marichalar. Viu no xenro un decadentista parisino capaz de poñerse un pantalón con rabos de polbo para homenaxear o San Froilán. Seguro que Marichalar lera a André Mabille de Poncheville (1886-1969). O francés escribe en Le chemin de Saint Jacques (O camiño de Santiago, 1930) que «Lugo é a máis fermosa cidade para que viva un poeta enfermo».
     Marichalar mudou en exduque hai cinco anos ao cesar na súa convivencia distante con dona Elena. Esa degradación de rango nobiliario soamente logra ser aliviada no seu corazón pola lectura do romántico Von Kleist ao lume manso da lúa de Madrid. Don Álvaro sabe que esa mesma lúa brilla sobre o seu ducado galego.
     Esa lúa brillou tamén de Cunqueiro e Fole cando estudaban no instituto de Lugo. «Faguiamos longas paseatas deica o fermoso Miño, ou rondabamos a fermosa muralla, parándonos a ver no horizonte os cumes nevados dos Ancares», conta o escritor mindoniense nun artigo revivido por Galaxia para a recompilación No obradoiro do fabulador. Revela que compartía con Fole «unha clara vocación literaria, mesturada coa preguiza dos soños da mocidá». A preguiza de Marichalar nada ten xa que ver con ilusións mozas; é puro spleen, o aburrimento exquisito dos dandis.
     O duque de Lugo é un home sagaz que percibe nidiamente que a monarquía e a nobreza son cápsulas do tempo enviadas dende a Idade Media. Son tan sólidas que mesmo sobreviviron a esa Ilustración que predicaba que todos temos a mesma dignidade.
Marichalar sabe que o título nobiliario habilita para unha política eximida de xestión. Na súa liña de pensamento, a aristocracia está superposta á democracia. Concibe o seu ducado lucense como unha dimisión da vida. Mira para o pobo como un compañeiro de civilización, pero habitante dun corpo alleo. Non se despista de que os súbditos son idénticos e intercambiables, nin de que o único carismático que teñen é o espello da nobreza no que se miran.
     Esa visión resulta incompatible coa croqueta de xamón no cóctel, a socarrenía intrascendente e os amoríos kareninos que caracterizaron o reinado costumista de Don Juan Carlos.
     Ánxel Fole procedía dunha baixa nobreza, pero tiña un porte que o elevaba por riba do escudo dourado e o carballo cun lobo ao pé dos Marichalar. «Fole, con quel seu abrigo, dun verde barojiano feito metade néboa de Londres metade lama da Terra Chá, a pucha no curuto cubrindo un pelo sempre despeiteado, dábase á figura daquel poeta que tiña que vivir en Lugo unha longa convalecencia», describe Álvaro Cunqueiro.
     Seguro que lle divertiría a Fole verse citado nunha praca de honra que presidía o escaparate dunha funeraria de Lugo. O seu nome figuraba entre os «clientes distinguidos». Aínda que non chegaría ao humor macabro de Voltaire cando escribiu ao seu médico: «O seu paciente da rúa de Boune pide perdón por deixar tan mal cadáver». El vivía no número 1 da rúa Boune. Aínda o luns un amigo, tamén enfermo de francofilia, agasalloume cun lápis mercado no Panteón dos Homes Ilustres de París, onde está soterrado o autor galo a título de cliente distinguido.
     Voltaire morreu sen a escandaleira que armou Von Kleist (1777-1811). O poeta alemán acelerou a morte da súa amante casada cun disparo antes de matarse. Encarou o desexado Absoluto metendo demasiado ruído. A forma de vida máis cercana ao Absoluto é a monarquía, aínda que intúo por Marichalar que os títulos e os áticos no centro de Madrid non curan o spleen dos poetas infectados de melancolía.
     De nada valeron as riquezas ao dandi Raymond Roussel (1877-1933). Leo no libro de Cunqueiro que marchou a Palermo para morrer espido. Puxo o matiz anoándose unha gravata branca ao pescozo. Os duques e os poetas enfermos viven aínda nun mundo ordenado por arquetipos éticos.
     O director Óliver Laxe trata de recuperar esa xeografía de valores estabulados coa vindeira película, Aquilo que arde. Pasou o martes polo instituto de Cunqueiro e Fole. Agora é a sede da Deputación e está gobernada polo rapaz máis discreto que atravesou o meu bacharelato, Darío Campos. Darío conserva esa honradez traslúcida que che aprendían nas vilas pese a habitar na política, que consiste nun equilibrio de intereseses repentinos e desleadades salvaxes.
     Laxe, dicía, rodará unha película sobre incendios na aldea dos avós. Filmará as existencias á intemperie do azar que levaban os labregos. O noso poeta levitante, disperso e sufí, lembrou na charla sentir o son do carro, un son que lle chega como un eco apagado «da Idade Media».
     É marabilloso que un cineasta viaxado e culto faga arqueoloxía para desenterrar a vella e cruel cotidianeidade rural. «A miña avoa contaba que tivo que soterrar o feto dun irmán seu, que nacera morto, para que non o comesen os cans», narraba con estupor e fascinación.

samedi 23 décembre 2017

PIRANDELLO DISPUXO SER ENTERRADO ESPIDO

pirandello2

CON FRANCO chovía máis. Seino porque lembro todas as tardes daquel período de rexencia militar contando pingas no océano disperso que esvaraba pola ventá. Franco —digo para os que xa naceron en hospital— era un condottiero alto, loiro e guapetón que proxectaba unha voz fonda, rusa e ortodoxa como a de Xabier Docampo. Tras emparentar coa nobreza da estirpe que manou de Covadonga a través da honrada e bela Carmen Polo, excusou de convocar eleccións ata que morreu. Non hai que fascine máis aos españois que unha espada que poña orde e un título que achegue gloria.

Borges dicía que «la lluvia es una cosa del pasado». Afirmaba iso porque non podía ver as pingas esvarando polo cristal. María Kodama non deixaba que a chuvia o mollase por se o patrimonio lle collía unha pulmonía.
Para min o franquismo é chuvia e tamén harmonía porque España estaba dividida paradoxalmente en tres metades. Unha era a metade que levaba a Franco baixo palio, e as outras dúas marcharan ao cemiterio ou ao exilio, dous xardíns discretos. Daquela, as discusións acababan cun abrazo fraternal no bar de abaixo. O único erro do xeneralísimo foi non imitar a Pirandello, que era fascista e pediu que o enterrasen espido por temor a que os seus camaradas o vestisen co uniforme dos camisas negras. Ao dramaturgo gustábanlle pouco as ideoloxías, mesmo a súa.
Franco gobernaba exercendo a rexencia. Non reinaba a estirpe francesa dos Borbóns, pero reinaba a concordia. Por exemplo, non se discutía pola lingua escolar; porque a lingua era a lingua. Unha vez escribín aquí sobre Gloria Lago, que defende dúas educacións monolingües en Galicia Bilingüe. Non comprendía por que é preferible para os rapaces aprender un idioma e o inglés —ese código binario— a aprender dous idiomas e o inglés.
Lago contestoume longa e iradamente. Sei que non pretendía humillarme porque ela é o sorriso de Concha Velasco en Las chicas de la Cruz Roja.. Estes días, por exemplo, instalou unha mesa petitoria en Madrid para que os escolares de Cifuentes estuden en catalán, vasco ou galego se o desexan.
Mentres a nosa Xoana de Arco liberaba dúas ou tres nacións na Praza de Colón, á sombra alongada da bicolor, eu estaba metido na casa porque Galicia, despectiva co progreso, puxérase a chovernos a todos por riba. Dediqueime a ver ‘Violetas imperiales’, unha película que o mesmo lle gusta a Paco Rodríguez que a min, con Carmen Sevilla e Luis Mariano. Mirando ao tenor vasco non deixaba de imaxinar a Franco asomado a un balcón de Meirás cantando: «Piensa que en esta corte francesa/ Eres más que gitana, princesa».
Nun delirio, atrevinme a imaxinar o xeneralísimo aplicando o método Stanislavski para representar ao guión que escribiu Otero Pedrayo para a galega Suevia Films. A noticia dese guión deuma Margarita Ledo o mércores, cando a chamei porque gañara do premio que leva o nome do escritor. Ese recoñemento é unha mostra de que a pesarosa cultura institucional foi quen de coller o paso da vangarda por unha vez.
Estes días de chuvia antiga estou lendo A cerimonia dos adeuses, as memorias nas que Simone de Beauvoir conta o naufraxio que foi a vellez de Sartre. No texto hai numerosas referencias a O parvo da familia, o libro alucinado que o filósofo dedicou a contar «non o home, senón o método de Flaubert».
Necesitou mil páxinas para chegar a conclusión de que Flaubert non era parvo pese comezar a ler aos 9 anos. A familia estaba convencida de que o rapaz non era completo. A miña teoría, alentada polo argumentario que Gloria Lago me expuso no seu reproche incandescente, é que Gustave foi escolarizado en normando, a lingua propia do seu Ruen natal. A lectura non lle naceu ata que se produciu a osmose co francés.
Franco debía de ser máis intelixente do que parecía porque, a pesar de nacer no seu propio Ferrol (El Ferrol del Caudillo), deu colgado victorias no medalleiro olímpico tras espertar o ‘Gran Coloso Dormido’ —que chamaba Goya á guerra— nun medio extremadamente distinto, o deserto africano. Mesmo soubo ser merecedor do pazo de Emilia Pardo Bazán, que era «venero de sensaciones refinadas, santuario de belleza, refugio de la esplendidez y de la poesía», segundo Luis Antón del Olmet. O proceso do crowdfunging entusiasta e popular de compra da casa para o xeneralísimo está narrado con detalle por parte de Pérez Lorenzo e Carlos Babío en Meirás. Un pazo, un caudillo, un expolio (Fundación Galiza Sempre).
Se cadra, estou equivocado e aquel tempo non foi a exhuberante zarzuela que nos contaron. Se cadra, leva razón Xabier Docampo, quen retrata unha vila galega dos anos corenta asolagada pola ambición e a crueldade en A nena do abrigo de astracán (Xerais). O escritor Gonzalo Moure recomendoume unha vez que evitase coller cariño a ninguén autor «porque vas ter que ler todas novelas que publique». Ler a Docampo e collerlle cariño foi simultáneo, pero non podo telefonalo porque teño a lectura da súa última novela en panos menores.
«A ver se me chamas un día sen que haxa unha noticia de por medio», reñeume o mes pasado mentres pasabamos un frío estepario na Piringalla. Xabier aínda non se sacudiu o xiz escolar que usou durante tantos trienios de docencia, polo que lanza uns reproches de fogueo, amortiguados de comprensión.
Daquela comprometínme a chamalo; non por se amable, senón por aspirar a ser aceptado na súa estirpe nobre. Durante os anos do naufraxio de Agustín Fernández Paz, Xabier Docampo chamábao cada noite para facelo lembrar e rir. Non imaxino unha humanidade máis oceánica.


vendredi 15 décembre 2017

MURGUÍA CAVA A TUMBA DE ROSALÍA

what-will-become-of-the-teddy-boys-282-body-image-1422807761

 

FOI UNHA DESAS decisións que, se non se toman de súpeto, logo morren. Hai 60 ou 70 anos, non se sabe concretamente. Varios veciños da Terra Chá, a grande chaira ao norte do Ducado de Lugo, estaban nunha desas tabernas na que se citan o día e a noite. Alguén con pelo crespo e ollada sideral, sentado so nunha mesa do fondo, queixouse da distancia que debía percorrer para volver á casa. Outro, acobadado na barra, rañou na cicatriz que lle deixara un xabarín inesperado antes de darlle a razón. Todos repararon, como se fose unha epifanía, en que a Terra Chá era, sobre todo, un arquipélago de granxas afastadas. Daquela, acordaron xuntalas nalgures. Non se fale máis. Todos volveron ás casas, engancharon plataformas aos tractores, puxeron as granxas brancas enriba e dirixíronse a Lugo. Ao amencer, cando descargaran traballosamente as casas, formaran un barrio novo ao norte da cidade, A Piringalla.
     Este mito chairego ten bastante máis de verdadeiro que o mito de Rosalía, a maior alucinación colectiva da cultura galega. A escritora é tan estudada, fantasiada e comentada que nunca chegaremos a saber quen foi nin como foi. A lóxica conduce a unha persoa corrente do século XIX, unha fidalga con saia aparatosa, pescozo cuberto e moño; a súa singularidade era un talento extraordinario.
     Rosalía, como toda obsesión nacional, late cada minuto. Marina Mayoral volveu tratala de ti no seu discurso de nomeamento como académica de honra da Galega. De honra, pompa e circunstancia; non de número. Na RAG explicáronlle á escritora mindoniense que non ían facela académica de verdade, porque non vive en Galicia. Ela xuntou os ombros para conformarse porque sabe que a vida intelectual é unha conxunción de metáforas e imposturas.
     Notouse a resignación cando o noso papa branco, Fernández Freixanes, lle colocou medalla dourada de sumiller e lle entregou un diploma envolto nun lazo coas cores da anodina bandeira galega. Cando vexo estes ritos protocolarios pregúntome polo que pensará o noso pontífice negro, Méndez Ferrín —a máis brillante intelixencia do país dende Cornide— cando mira certas persoas solemnizando certas cerimonias no televisor da Cova Céltica.
    Sorprendeume a humildade de Marina Mayoral porque a escritora mindoniense transmite altiveza complutense e, asemade, timidez vitoriana. As veces que falei con ela, percibín un ton que se movía entre a condescencia catedrática e o a amabilidade instrutora común a todo mestre.
    Como modelo de elegancia prefiro a honestidade de Lois Pérez, un poeta da Piringalla que se sobrepón con alegría ao desastre de ser o último rocker de Europa, agora que pasou Johnny Halliday.
    «A nosa terra é lenda chairega/ onde o ceo é sempre gris», escribe en Long Play (Xerais), un poemario sobre o tempo, a morte e a secreta convición de que a lenda chairega é certa, de que o seu barrio foi alumbrado tras unha conversa de soidade, estupor e desespero nunha taberna da Terra Chá.
     Isidro Novo, a persoa máis afable que coñezo, presentoume un mediodía na rúa, diante deste periódico, un tal Lois Pérez. Supoño que era Lois Pérez. Non cheguei a escoitar ben o nome ao quedar desconcertado pola estatura lanzal e a chaqueta verde de tahúr, tan elegante que unicamente pode sentar ben a un poeta que escriba no francés parnasiano de Théophile Gautier. O martes linlle a entrevista que lle fixo aquí Marta Veiga e estiven a un nada de anular a miña causa xeral contra a poesía. Lois Pérez avogaba por escribir poemas para transmitir emocións narrativas, non para intelectualizar sentimentos. Mesmo fascinoume a súa fe, que soamente defendería Rousseau, en que o pobo pode ser redimido culturalmente aínda. O pobo soamente precisa calefacción central e un ofertón nas canles mistéricas do fútbol.
     Os nosos subalternos culturais, os teóricos que ocupan sinecuras a media xornada, non van estudar Long Play, aínda que lles sería beneficioso. Lois Pérez presentouno en Lugo mentres Marina Mayoral expoñía que Murguía destruíu as cartas de Rosalía «para protexela» no ámbito neoplatónico da Real Academia Galega.
     Os visitadores médicos da literatura galega seguirán debatindo sobre a construción do mito rosaliano. Son conscientes de que Murguía, despois de inventarse unha historia levítica de Galicia, cavou unha tumba para soterrar a biografía da súa muller como ser humano. Sentiuse daquela libre para reescribila como novicia, amazona e raíña. Transmitiunos a Rosalía como a «rosa mística/ torre de marfil/ casa de ouro/ Arca da Alianza/ porta do Ceo/ estrela da mañá», que rezabamos no rosario carlista da miña casa paterna. A propia Rosalía denunciou a manipulación nunha frase que soa a mensaxe codificada enviada por unha secuestrada dende o zulo: «O meu marido traballa sen cesar para facerme inmortal».

samedi 9 décembre 2017

O CHÉ É UN DESEÑO DE KORDA PARA AMANCIO

bbe2d23bf4ec7b8d85b81927f8190242--ernesto-che-che-guevara

(Artigo para El Progreso)

NON SE DEBE pasear a destempo. A arte de deambular estableceuna James Joyce no Ulises. Xerardo Quintiá confesoume o domingo pasado que nomeou Joyce ao seu can porque el lle «marca o ritmo para andar».

O mércores saín da casa demasiado cedo. Fun parar á Milagrosa. Quixen curiosear na igrexa, pero aínda estaba pechada. Coeime por unha porta lateral. Non dera dous pasos cando unha señora con idade, roupa e disposición de beata se me achegou cun cirio enfundado nun plástico vermello. Sinaloume outro que ardía sen ganas nun colgarello situado nas alturas. «Vostede, que é bo mozo, pode baixarmo e sustituílo por estoutro?», pediume tendéndome unha candea louzá e brillante. Antes de colocar o brandón novo sinaleille que deberiamos quitarlle ao prezo. «E que máis ten? Ninguén o ve porque está moi alto». «Como que non, señora? Deus si que o ve», respondín, citando a sir Edward Lutyens, o arquitecto vitoriano que deseñou Nova Delhi. Lutyens reñeu con esa frase a un capataz por descoidar o acabado dunha ventá situada na traseira da embaixada británica en Washington.
A igrexa da Milagrosa é como o nacionalismo galego: está chea de elementos decorativos historicistas que buscan prestancia e logran grandilocuencia. Pode comprobarse lendo A contradición permanente (Xerais), o libro de conversas do alcalde de Santiago, Martiño Noriega, co xornalista Daniel Salgado. Xa saben, a dereita goberna e a esquerda psicoanalízase.
A obra vaise vender ben porque é a versión dun divorcio, un Ana Karénina contado polo fillo extramatrionial de Ana, sen que o indiscreto de Tolstoi ofreza todos os puntos de vista. O Apalpador vai repartir ese libro entre amigos mareantes e inimigos bloqueiros. A conversa é ben reveladora da división dun pequeno imperio. Debería completala a crónica da catástrofe acontecida en Amio coa versión de Francisco Rodríguez.
Sorpréndeme a xenerosidade coa que Martiño Noriega fala do partido que abandonou. Nalgúns parágrafos semella intentar moderar o resentimento válido e furioso, noutros quixen ler que teme que En Marea comerá o seu derradeiro turrón solidario neste Nadal. Ten mérito o alcalde compostelán. É un dos poucos militantes desta UCD galega e soberanista que xa asumiron que, máis logo que tarde, renderán armas ante o castelo da UPG.
A parte económica do libro conduciume á novela A obra (1894), a novela de Bruno Sperani que publica Hugin e Munin. Esa obra comeza cunha concentración de obreiros do Milán neoindustrial nunha mañá fría do século XIX. Os traballadores xúntase nun lugar acordado onde os capataces os escollerán para construír palacios burgueses ou para condealos á miseria. Daquela o presente era invivible para os proletarios, pero ler que «o presente é invivíbel» a Noriega e Salgado no seu limiar conxunto soa a dramarización.
Daniel Salgado é un pensador ao que sigo pola súa potencia reflexiva, aínda que en ‘A contradición permanente’ cite a Gramsci e a Luckács. Eles analizaron a sociedade do século pasado. Os meus amigos nacidos politicamente no maio do 68 fálanme moito dos seus ensaios. Comprábanos ás escondidas a Eduardo Fernández, O Xudeo, baixo unha porta secreta de Santiago durante a invernía franquista.
Foucault xa explicou —onde vai— que as teorías que explican todas as situacións en todos os tempos son pretenciosas e utópicas. A diferenza é que os marxistas aplicaron o seu metarelato na Unión Soviética, e os cristianismo, no Reino dos Ceos, do que nunca poderemos comprobar se triunfou ou fracasou.
Daniel Salgado e Martiño Noriega deberían saber que o proletariado pensa que o Ché Guevara é un deseño de Alberto Korda para Amancio; que os obreiros non loitan polos dereitos, senón polos prezos, e que o movemento popular máis seguido agora é o Black Friday.
A maiores dese Che, temos outro na cultura galega, Luís González Tosar. Despois dos nenos de San Ildefonso, é a persona que reparte máis premios en Galicia. O último Blanco Amor de Novela quedou deserto porque o xurado buscaba «excelencia». Galicia é un reino de poetas e, como consecuencia, unha anomalía literaria. Os xurados de poesía están formados por expertos en poesía; os xurados de dramaturxia están formados por expertos en dramaturxia e os premios de narrativa están integrados por expertos en poesía. Tosar, Xosé Carlos Caneiro e Alba Cid serán excelsos poetas, pero nunca escribiron unha novela. Carecen de coñecementos abondos para valorar se unha obra de narrativa é «excelsa» ou sinxelamente premiable.
Esa arbitrariedade na conformación de xurados explica que a literatura galega sexa un balneario de augas toldas. Por iso, agradécense actos de iconoclastia que brotan de cando en vez na nosa xeografía cultural, como o acontecido na Pobra do Caramiñal.
A concelleira de Nós Pobra Genoveva Hermo foi identificada pola Garda Civil despois de que alguén arrincase unha praca co nome do Anxo Rei Ballesteros. Puxéraa o Bloque para pedir unha rúa para o escritor. A Anxo divertiría que o seu nome fose arrincado dunha parede e lanzado ás augas do porto. Faríalle graza saberse navegando no Atlántico para sempre.

samedi 2 décembre 2017

AS PALABRAS SAGRADAS ASCENDEN AO CEO

14d7b238e3b34b790f68b98e5aa7ed6f

O PASEO do sábado pola cidade amada parei diante dunha libraría. Hai unha nova libraría en Lugo, como hai dúas novas galerías de arte. Paréceme sentir que o xeo da cultura empeza a cruxir e abrirse nas montañas, e manar polos mil ríos do país. A libraría ocupa o local dunha mercería. O señor que a atendía vestía unha camisa rosa, un xersei sobre os ombros e unha educación saxona en calquera circunstancia climática.

     Os escaparates de Lectocosmos son altos como a Porta de Ishtar pola que entraba Nabucodonosor II cando volvía famento e orgulloso a Babilonia no lusco fusco tras un día cazando leóns. Estaba admirando a bonita libraría cando se me apareceu Antonio Reigosa. O escritor ten a habilidade de xurdir silenciosamente ao teu carón. É unha facultade que teñen os de Mondoñedo, que andan con sixilo para non espertar a néboa. Falamos un bocado e, ao distraerme cos libros de Emmanuel Carrère do escaparate, esfumárase.
     Antes de marchar, comentáralle que a libraría se estreara con moito espazo para pasear e pouco fondo para ler. Antonio explicoume que agora todo se xestiona por internet, que os fondos están na nube. A modernidade acabou dando a razón ao vello Talmud xudeo, onde se asegura que, se queiman un libro santo, as palabras ascenden velozmente ao Ceo porque son sagradas.
       Se acontecía iso cos libros xudeos, tamén acontecerá cos cristiáns. Aínda que fosen os beatíficos pirómanos da Inquisición quen condearon ao exilio os autores da Biblia del Oso de Casiodoro de la Reyna (1569) e da Biblia del Cántaro por publicar a palabra de Deus en español. No paseo do sábado tamén puiden ver exemplares de ambas as edicións nunha mostra en O Vello Cárcere, o centro cultural, xunto con outro centenar de sagradas escrituras. Entre eles, había unha Biblia de Ferrara, editada por sefardíes expulsados das súas casas españolas e fuxidos en Ámsterdam.
    A exposición fora organizada polas comunidades evanxélicas, que celebraban os cincocentos anos dende que Lutero se armou cun martelo, un cravo e 95 tuits sobre a reforma necesaria na Igrexa católica. O agustino debeu de ser peculiar. O mesmo criticaba compravenda de indulxencias que vivía mantido a todo luxo polo príncipe de Saxonia. Por unha banda pedía «que marchen os profetas que lle din ao pobo de Cristo: Paz, paz, e non hai paz» e, por outra, afirmaba que os xudeos están «manchados polas excrecencias do Demo e nelas se revolcan coma cochos». Lutero era tamén partidario de queimarlles os libros, pero de facelo dentro das sinagogas para aforrar un traballo. Lendo a súa biografía acaba un por rir coa broma de Menéndez Pelayo de que «o protestantismo es un catolicismo en el que los curas se casan».
      Eu pensaba que a superioridade intelectual dos xudeus estaba fundada en que teñen a obriga de estudar as escrituras, co que foron máis e mellor alfabetizados ao longo dos tempos; pero os protestantes tamén puxeron a ler os seus fieis a base de traducir a Biblia a todo canto idioma se coñecía.
     Cada cuarto de hora descubrimos un idioma. Non en tribos descoñecidas do Amazonas, senón na mesmísima Europa. O domingo estiven discutindo en Twitter con Noemí López Trujillo sobre o seu artigo La lengua secreta de 5.000 extremeños, que trata do valego, a variante do galego do Val das Ellas, en Cáceres. López Trujillo descobre en El País como A Fala, una «lengua propia, una variedad del gallego-portugués con influencias asturleonesas». Cando lle expliquei que era un dialecto do galego cumpridamente estudado nas nosas universidades —sobre todo polo profesor Xosé Henrique Costas— remitiume ao inapelable discernimento popular: á broma esa de que a xente determine que é o que fala. Un criterio que vai longo de democracia e curto de ciencia.
      Non me sorprendeu o seu aventuramento porque me criei cerca de milleiros de asturianos que usan o galego entre o Eo e o Navia convencidos de que se comunican nunha lingua propia, con influencias do galego e do asturiano. A Academia de la Llingua bautizouno como A Fala e situouno como variante do bable nos anos 90. Diante do horror da romanística internacional, aceptou a denominación do catedrático Emilio Alarcos Llorach: gallego-asturiano.
      A cátedra de Alarcos Llorach publicou hai quince días un libro de homenaxe ao filólogo. O seu fillo, Miguel Alarcos Martínez, patentou a opinión da familia: «Todo fue muy bonito, salvo por una cosa que afea el libro... La presencia de poesía en llingua asturiana, constructo artificial que nadie habla y que tanto denostó Emilio Alarcos». Xa na intimidade do Facebook, o tamén profesor universitario en Oviedo entusiasmouse para asegurar que o asturiano é «una puta mentira que se aprovecha de la gente bien y beneficia a políticos y filólogos paletos». A viúva de Emilio Alarcos e nai de Miguel, a exquisita Josefa Martínez, reprochoulle en público: «¡Ay, Miguelín, en qué jardín te metiste por no tener malicia!».

jeudi 23 novembre 2017

DESCREIMENTO, AMBICIÓN E ESTÓMAGO

cunqueiro-470x260

Rosalía foi unha escritora excepcional, a segunda mellor dos nosos. Eu prefiro a Cunqueiro pola súa potencia para recrear o imposible e facer manar a lingua no deserto do real. Este debate entre os dous autores non existe, seino. Nin vai existir porque na comparación sobre a valía literaria primaría a valía moral. E, nese campo nocturno e incerto, vence a triste padronesa.

O filósofo alemán Sloterdijk asegura que, dende Descartes, o debate racional está dominado pola técnica. Discrepo. O debate racional é unha falacia ética. Se comparamos dous escritores non atenderemos á capacidade para atopar exoplanetas literarios ou flexibilizar a palabra como se fose grafeno. Non, pensaremos en Rosalía como a nosa Santa Teresa; aínda que, en vez de éxtases epilépticos, tivese a Murguía para reescribila como haxiógrafo.
Álvaro Cunqueiro, sabémolo todos, estaba incapacitado para a valentía. Non transformou a súa covardía política nun ocultamento temeroso e comprensible, como Risco. Unha vez que se sentiu perdoado polo crime de leso galeguismo, optou por mimetizarse coa fauna da ditadura. Converteuse no caradura culto e simpaticote que amabilizaba o áspero actuar do franquismo.
Sería un bo axente secreto. Tiña discurso, descreimento, ambición e estómago. Pode que o fose. Nunca o saberemos. Leo a novela de espías Berta Isla (Alfaguara), a última de Javier Marías. É unha desas obras voluminosas que desminten as exequias da literatura en papel. O malo é que nunca acaban de empezar porque ten que estaricarse alén as 500 páxinas. A estrutura é repetitiva: unha páxina de trama, dúas de reflexión lixeira para que o lector se sinta sagaz e unha pinga de sexo, aínda que non o esixa o guión, co que o autor se blinda contra o abandono da atención. Algunhas noites, o adolescente que vive en min aparéceseme con novelas dese estilo, tan cheas de ruído e pretesións que me avergoñan. Prefiro a John Le Carré; escribe peor, pero ten toda a honestidade que pode pedírselle a un traidor profesional.
Marías cita a T.S. Eliot na novela: «Ceniza en la manga de un viejo... El polvo suspendido en el aire señala el lugar en el que terminó una historia». Ceniza en la manga de un viejo é o título dun libro de memorias que Álvaro Cunqueiro anunciou nunha entrevista con Soler Serrano en TVE en 1978. No ano seguinte, El País publicaba que Cunqueiro «publicará próximamente en castellano su novela Ceniza en la manga de un viejo. En gallego escribe A taberna de Galiana, donde uno de los fabuladores más originales de la literatura de España retorna su viejo y renovado mundo de Galicia». Sobre a primeira nunca máis se soubo; sobre A taberna de Galiana, unicamente hai unha referencia na revista Grial na que sitúa esa baiuca «na metade de calquera camiño, á que acodían viaxeiros que ían e vían dos diferentes mundos». Manuel Rivas aínda atopou dúas novelas máis na biblioteca apócrifa de Cunqueiro: As vacacións de Sísifo e unha ficción sobre o David bíblico, inspirado nunha manta palentina que levaba ese nome e coa que o mindoniense se abrigaba nas invernías púberes.
Entre os meus escitores admirados abundan os impostores; pero entre os meus amigos, os honestos e entregados. José María Lugilde ten a mesma ollada elevada que o arquitecto J. Lucas von Hildebrandt, quen deseñou os palacios de Belvedere cos que Uxío de Saboia quixo lembrar que liberara Viena do cinto de ferro co que a rodearan os otomanos en 1863.
Lugilde é cariñoso como todas as persoas que teñen as mans frías e os pulmóns quentes. Atopeino durante o meu paseo de laudes deste luns, na altura da Praza do Campo; aquí, en Lugo. Esa praza é o triángulo urbanístico mellor definido do planeta. No centro ten unha fonte circular cunha peaña para que os pés de San Vicente non se arrefríen. O santo é inclinado a padecer catarreiras. O noso San Vicente gustábame cando era manco. Facíase divertido miralo sinalando ao Ceo cun muñón, nun xesto de devoción cercenada, pero o Concello implántoulle unha prótese pálida que o reconforta coa piedade cristiá.
Máis que de espía, Lugilde ten aspecto de Inspector Gadget, co seu sombreiro plastificado e a súa gabardina marrón de permanente temor á choiva agora que Galicia é un país mediterráneo.
O discípulo de Von Hildebrant convidoume ao abeiro escuro dun soportal para ensinarme os planos do seu vindeiro proxecto. Abriu unha carpeta azul e quitou os planos detallados dunha fonte trazada a base de triángulo e círculo, como toda a arquitectura masónica. Pero Lugilde é un postcartesiano e negoume esa influencia. Eu insistín. «Lémbrame á tumba da rica herdeira Dorothy Rothschild pola súa vocación fálica», apuntei. Pareceulle mal e atacou coa teoría de Da Vinci de que «o triángulo é a forma máis perfecta». Como bo artista vive na durmevela, sempre durmido na fantasía que lle permite inventarse fontes exhuberantes como as de Belvedere e esperto na a súa tenacidade para realizalas.
Sorte cos teus soños, querido Lugilde, pero xa sabes que é preferible que non se cumpran para poder seguir soñándoos.

vendredi 17 novembre 2017

UN PARAUGAS DE LOITO CHAMADO RAMÓN

2014+14oakeshott2(1)

TEÑO A INCONSCIENCIA de andar sempre con menos roupa enriba da que preciso. Son perito en mendigar o sol, en camiñar buscando a súa calor dourada. Nunca cubro itinerarios racionais, senón que vou virando e desembocando por unhas rúas ou outras en función do sombrizas que sexan. Os meus itinerarios nunca son lóxicos. Dende que lin a Michael Oakeshott asumo que ese prestixio co que brilla o racionalismo dende a alba de gloria que foi o Renacemento debe ser cuestionado. Oakeshott apostaba pola tradición, polo coñecido. A calor solar é unha tradición milenaria, moi anterior ao racionalismo.

O luns quedei con Óscar López Alba. El vive ao noroeste da miña casa. O sol estaba deixándose caer xa polo oeste, pero eu debía debía dirixirme ao Lugo septentrional para chegar á cita. A luz quente comportábase como un deses pallasos que saltan das cámaras de fotos de xoguete. Aparecía en cada rúa perpendicular para desaparecer ao cruzala.
Quedamos en O Cairo, un deses cafés típicos de Galicia nos que os vellos fuman nas súas pipas de auga e toman café de émbolo turco. No Cairo, os clientes pisan alfombras persas mentres botan contas a lápis nas mesas de mármore —roubadas no cemiterio que había no solar do Gran Hotel—, sobre o número de tanques que ocuparían a Diagonal postos en ringleira.
Cando cheguei onda Óscar, el notou que o meu corpo estaba termicamente asustado. Logo reparou no motivo e explicoume que o urbanista que deseñou A Milagrosa —non lembraba o nome— inspirouse na vella Alexandría «porque admiraba moito os deseñadores da urbe exipcia, Dionisio de Rodas e Sostrato». A Avenida da Coruña, a estrada que une Lugo e a cidade estado, está orientada ao noroeste. En realidade, aclaroume Óscar, esa avenida está inspirada na Vía Canopa alexandrina, que conducía dende o Porto do Bo Regreso ata o hipódromo, unha vez camiñado o Barrio Xudeo.
O trazado dunha avenida que condiciona todo un barrio non responde a un motivo racional, senón ao costume de camiñar e dirixir os carros nunha dirección concreta formando unha ruta cara á Coruña. Ese itinerario foi asumido polo urbanizador como eixo sobre o que debuxou o resto da Milagrosa.
O mércores regresei a ese barrio, desta volta nun coche calefactado, para asistir á homenaxe da Asociación de Literatura Infantil e Xuvenil Galega (Gálix) ao escritor Paco Martín como socio de honra. Paco tería sido un bo periodista porque responde á definición do oficio que fixo Norman Mailer: «Un xornalista é un tipo capaz de contarche dez boas historias na barra dun bar». Eu nunca o atopei nun bar. Sempre damos neses lugares neutros que son as rúas solleiras do centro. Pero non hai día en que non paremos e non me conte tres ou catro boas historias.
O único que separa a Paco Martín do periodismo é que é un home calmado e os xornalistas sempre andan disfrazados de présa, apretandos os beizos e despedíndose segundo te saúdan, como se tivesen unha urxencia que lles resultase imposible de explicar. A présa é unha tradición que usan para distinguirse doutros profesionais, como os taxistas conducen coches brancos. Óscar contoume que valorara comprar un coche branco nunha feira do motor e da carrocería, pero logrei persuadilo de que era un acto impropio porque el non exerce o oficio de conducir un taxi.
A présa dos xornalistas e a cor dos taxis son tradicións que valoraría Michael Oakeshott, un filósofo político máis ignorado do necesario para o interese das súas reflexións, pero de influencia notable na política de Margaret Thatcher. Hai un parágrafo de Ser conservador y otros ensaios escépticos —de 1962 e recén publicada por Alianza Editorial— no que denuncia o xeito no que «creacións da mente racional» deron logros tan dispares como «a autodeterminación nacional, o federalismo, o voto feminino, a lexislación salarial da hostalería, o Estado mundial (de H. G. Wells ou de calquera outro) e o rexurdimento do gaélico». Ao comenzo do parágrafo indignoume, pero acabei por reparar que era un caixón de xastre tan absurdo e asemade tan verosímil como as historias que me conta Paco Martín.
Non me esquece a anécdota daquel día de invernía e neve no que a nai do escritor lucense baixou ao río Miño para lavar a roupa. Cargaba coa colada e abrigábase malamente cun paraugas, que era O Paraugas da familia. A muller deixou a roupa onda o Miño e, no movemento, O Paraugas —que tiña nome de seu, Ramón, como todas as cousas únicas e prezadas— lanzouse ao aire para voar con vocación de Leonardo da Vinci e acabou flotando cara abaixo no centro xeométrico do río. Alá marchou o paraugas panza arriba mecido pola corrente. Cando a nai de Paco Martín lamentaba o deceso tapando os ollos cos dedos apretados, apareceu o seu home ordeándolle que abandonase aquel loito sobrevido porque lles tocara a Lotería —a Nacional, católica e romana; a de verdade—. Poderían comprar tantos cantos paraugas quixeran. Serían tantos que excusarían de bautizalos como fixeran con Ramón.
A próxima vez que vexa a Paco Martín falareille do primeiro libro de Michael Oakeshott, Guía de clásicos (1936). O volume tivo varias reedicións. O seu éxito exlícase porque, lonxe de enumerar filósofos políticos gregos,descubría trucos para gañar nas carreriras de cabalos.