O CABARET VOLTAIRE de Jaureguizar. Le journal d'un flâneur. Seit januar 2005.

jeudi 11 mai 2017

ATRASO EN GALICIA, VANGARDA NA ARTE

exposicion-madrid-lorca

EN GALICIA confundimos sensatez e inmobilismo. Vemos pasar os avances fugazmente, coma eses trens supersónicos que corresponden a un cupo alleo. Somos un país tan de vía estreita que nin cupo temos. O próximo Ave irá cara a Bilbao con apeadeiro en Vitoria.
Lin un treito da novela Patria. Tiña curiosidade porque está no Guinness dos eloxios. A prosa de Fernando Aramburu ten a cadencia do Telediario, os diálogos soan a tertulia de TDT e as escenas dramatizan Ocho apellidos vascos. Comprendo o seu éxito.
O meu país de orixe merece unha crónica máis rigorosa da barbarie e eu merezo libros máis respectables. Leo de catro suspiros e medio o novo poemario de Lupe Gómez, Camuflaxe (Chan de Pólvora). «O atraso económico de Galicia era unha forma de vangarda artística», escribe.
O atraso galego é unha das nosas tradicións máis antigas. Mesmo é anterior a outras que parecen máis vellas, como o churrasco, a queimada ou as lendas sobre avistamentos de Amancio Ortega en tabernas inhóspitas.
Estes días andei lendo tamén Os últimos carballos do Banquete de Conxo (Alvarellos), ese picnic que se montaron os herdeiros dos Mártires de Carral (1846) e precursores do Rexurdimento (1863) cerca de Santiago o día 2 de marzo de 1856. Os universitarios vestiron de frac para servir o xantar aos traballadores. Traballaban alentados polos novos ideais de democracia, solidariedade e fraternidade. Despois, sentaron a comer intercalados con eles.
O editor, Henrique Alvarellos, considera posible que Rosalía participase do «bacanal inmunda», que escribiron os inmobilistas atrincheirados na ciudadela compostelá sobre a celebración en Conxo. Ve factible que a poetisa sentara á mesa porque os comensais eran amigos seus e porque a paisaxe era a que este libro sitúa como natal. Asegura que naceu nunha casa das Barreiras (Santiago) que pertencía á familia dun mártir de Carral. Alvarellos asume que «o único que sabemos con certeza é que, un mes despois do banquete, e no medio da treboada censora que levantou nos sectores conservadores da cidade e que se botou enriba dos organizadores, Rosalía marchou de súpeto para Madrid». Foi a súa primeira fuxida, a segunda foi a idiomática.
Maruja Mallo tamén fuxiu, pero non renunciou á súa linguaxe artística. Ao contrario, en Suramérica fixo vangarda artística coa memoria do atraso que deixara atrás. O pintor Antón Patiño falou o martes na Coruña sobre o seu regreso «á España Negra». O galerista lucense Manuel Montenegro reviviu a Mallo en Madrid nos anos 80 e situouna coma ancestro de La Movida. Hortelano, Juan Bonet ou Paloma Chamorro debían de mirar para aquela vella maquillada con técnica expresionista coma unha tola marabillosa. Faláballes dos seus amigos Lorca, Alberti, Dalí ou Gómez de la Serna como unha cronista daquel banquete de Conxo que foi a República.
Juan Bonet, agora director do Instituto Cervantes, ten un papel determinante na recuperación doutro talento galego esquecido: Baldomero Pestana (Castroverde, 1918-2015). O Cervantes está preparando unha mostra sobre o fotógrafo do Boom Latinoamericano. Poderase ver en París, Madrid, Lima e, probablemente, en Santiago.
Bonet é un poeta inesperadamente clandestino, que ten o escuro destino de publicar en catálogos de veloz extinción. O seu libro Café des Exilés (Café dos Exiliados) colle o seu título dun conto do libro Os vellos tempos crioulos, do estadounidense George Washington Cable (1840-1925), un escritor tamén reparablemente clandestino. Cable ambienta ese relato nun café que monta un aristócrata para servir «bebidas exquisitas» aos seus clientes, un grupo de expatriados que se denomina colectivamente «a sociedade enterrada». O personaxe non vestía frac, pero era fraterno.
Maruja Mallo tense lamentado de que os seus amigos dos anos 30 «estaban muertos o enterrados». A creadora de Viveiro aínda puido ver como se lle recoñecía nos últimos anos. Moitos compañeiros de xeración cruzaron a fronteira negra sen saber da dimensión que lles daría a posteridade. Baldomero Pestana tamén foi reposto no seu sitio en vida; pero aínda falta por descubrir este fotógrafo tan dotado á sociedade ilustrada.
O comisario da mostra de Pestana, Juan Bonilla, defendeume o mércores a súa teoría de que lle desen «el Premio Cervantes a un fotógrafo» poñéndoo como exemplo. Citeille o escándalo por conceder o Nobel de Literatura ao letrista Bob Dylan, pero non o persuadín.
Non penso nun Día das Letras para Pestana, pero si nun Día das Artes Galegas. Este ano, a nómina de candidatos ten dimensións cósmicas (Alejandro de la Sota, Luís Seoane e Antonio Palacios) e o prazo de propostas está pechado, pero non sobra que a Academia Galega de Belas Artes atenda ao centenario do fotógrafo máis internacional que deu este país.
Apagouse a luz dos días para Maruja Mallo e para Baldomero Pestana, pero, como di Lupe Gómez, «a noite é memoria».


samedi 6 mai 2017

UN MARUJA MALLO NO DORMITORIO DE ALMODÓVAR

 

Arte_contemporaneo-Pintura-Museo_Reina_Sofia-Historia_197990846_30202243_854x603

RAY LORIGA TEN unha excelente ubicación ou unha creatividade excelente. Manuel Jabois entrevístao co gallo de ganar un deses premios de novela que requiren máis ubicación que creatividade. O escritor dedica boa parte da entrevista a presumir de ubicación ou talvez a exhibir creatividade. De novo, traballaba nunha tenda de roupa de Madrid pola que unha vez apareceu un afroamericano enxoito entre dous negros de físico poderoso. Era, por suposto, Miles Davis e deixou millón e medio de pesetas na caixa. A entrevista avanza entre anécdotas inanes como o pulso dialéctico sobre testorena entre Ángel Cristo e o boxeador Evangelista para desembocar na historia máis bonita.
Ray Loriga conta que está «en una fiesta en casa de Julian Schnabel en Nueva York» e chega unha señora que lle pide lume. Era, por suposto, Lauren Bacall. Pregunta ao rapaz de onde é. «De Madrid». E daquela, a actriz e muller de Humphrey Bogart pídelle un favor: «Me dice: ¿Me puedes coger de la mano, cruzas toda la fiesta y me llevas a Chema Prado sin que tenga que saludar a nadie?» Cruzaron entre os convidados, que non paraban de incomodar a Bacall, pero ela ignorounos a todos ata que chegou onda o exdirector da Filmoteca Nacional, Chema Prado (Rábade, Lugo; 1952).
O mesmo día en que lin iso, que eu diría que era o luns, falo cun amigo relacionado co mundo da arte que me conta que Madonna ten dúas obras de viveirense Maruja Mallo. E dime: «Ten unha máis que Pedro Almodóvar, aínda que este valora a súa en tal medida que a reserva para o dormitorio».
Esta semana estiven lendo Son cosas que pasan (Anagrama) de Pauline Dreyfus. A novela está chea de artistas. De feito comeza co funeral dunha duquesa na igrexa parisina de Saint-Pierre-de-Chaillot, onde se celebraron as exequias de Marcel Proust. Eu xuraría que a protagonista da obra, esa nobre parisina, é un trasunto de Marie-Laure de Noailles, descendente do Marqués de Sade e neta da Duquesa de Guermantes proustiana. A señora lembraba a Marcel Proust escapando no medio dunha festa nun xardín de Turena para meterse nun garaxe no que cheirar gasolina, un olor forte que aliviase a súa alerxia ás flores.
Marie-Laure non tiña ese problema coas flores. Cando un impertinente lle preguntou se o seu marido, Charles de Noaille, prefería os homes ou as mulleres, contestou con desgana: «Oh! Nin uns nin outras. Charles prefire as flores». Talvez por iso ela morreu, xa vella e fisicamente abandonada, rodeada de gigolós.
Non era a primeira vez que sufría o desinterese dun home amado. Cando era nova foi pretendente do artista Jean Cocteau. Mantiveron a amizade por sempre. O matrimonio Noailles financiou ao creador a película O sangue dun poeta coa mesma xenerosidade que dilapidaron o resto da súa fortuna en financiar a calquera que achegase un discurso novo á música (Francis Poulenc, Georges Aric) ou á arte (Dalí, Picasso, Giacometti).
A súa vila no Midi foi deseñada por Mies van der Rohe. Encargaron a Man Ray unha película sobre a casa. ‘Os misterios da vila do dado’ considérase unha peza notable do surrealismo. Vin a cinta o mércores: o seu interese limítase ao ben que mostra o traballo arquitectónico de Van der Rohe.
Os Noaille viron un día O can andaluz de Buñuel e pagaron a seguinte película, A idade de ouro. Buñuel tivo que agardar un ano para estreala porque os seus mecenas se enfadaran vivamente con Cocteau. Había unha escena de O sangue dun poeta na que participan como espectadores nunha función teatral, pero, na montaxe final, descubriron que non aplaudían a uns actores nun escenario, senón a uns xogadores de cartas botando unha partida que acababa en suicidio.
Pasado o disgusto, permitiron que se presentase a cinta de Buñuel, pero foi aínda peor porque o escándalo na sociedade parisina causou que Charles de Noaille fose ameazado con ser excomungado e, aínda peor, foi expulsado do Jockey Club.
Eses castigos dorosos son dunha escala diferente aos que padeceros os xudeos parisinos tras a ocupación nazi. A novela de Paula Dreyfus está transitada por artistas, pero o tema central é o desprezo polos xudeos, ese sentimento tan francés. O apelido da autora apunta ao caso Dreyfus que Emile Zola denunciou en Eu acuso.
A relixión e a etnia son ás veces obstáculos, polo que lin con sorpresa e interese Humildar (Xerais), de Suso de Toro. O escritor revela nese ensaio tan cativo como suxerente a «envexa» que, como ateo, sente dos crentes. Explica De Toro que dispoñen dun sistema que lles permite «ordear» a súa existencia «e vivir ritualmente os momentos necesarios da vida», como o nacemento, o matrimonio ou a morte. Vén expresar que os que acreditan na trascendencia viven o seu paso polo mundo coma unha narración ordenada, con principio, nú e desenlace.
Como contrapeso, o ateo ten a arte para dotarse dunha causa e unha finalidade que lle axude a guiarse na concatenación de sucesos azarosos que é a vida. A arte non lle vai axudar a encontrar o sentido da existencia, pero si a facer do mundo un lugar máis bonito. Poida que ese sexa o motivo de que Almodóvar ou Madonna rexeiten ceder os seus cadros de Maruja Mallo para que formen parte de exposicións.

lundi 1 mai 2017

A PERSPECTIVA VARIABLE DO CUCO

chicho-libro602

O DOMINGO pasado consagreino a un torneo de fútbol. Todo o meu interese estaba centrado en ser pai, dun xogador. O sol bregou toda a xornada, polo que puiden pasear as horas polos arredores do estadio. Cando vexo herba, ese pelo que lle medra á terra, non me resisto a lembrar a miña infancia burguesa nun entorno labrego e deitarme no verde. Quedei durmido, como temía, e espertei coa alarma dos paxaros, ese xeito bucólico de acordar que gocei nas primaveras da nenez. Unha das aves que soaba era un cuco.

O cuco foi a derradeira motivación da orde de cabaleiría galega. Durante anos seguín en El Progreso, ese torneo de honradez que era o anuncio do canto virxinal dese paxaro: cada comezo da primavera un señor mandaba unha carta con lacre vermello ao xornal para asegurar que sentira a súa voz breve. Detallaba lugar, día e hora. Había anos nos que se lle adiantaba no anuncio un exemplar singular: un ecoloxista de dereitas.
Ao espertar en Monterroso mireime as mans distraidamente. Son cuspidiñas nas que tiña o meu pai. Anos despois de morrer el, souben que compuxera cancións con Chicho Sánchez Ferlosio, o fillo de Rafael Sánchez Mazas, a quen a vida castigou cun cativo maoísta por ter fundado Falange Española. O meu pai andou estudando en Madrid ata 1956, cando Chicho tiña 16 anos. Deberon coñecerse daquela nalgún bar escuro cun ceo con nubes de tabaco. Escribiron xuntos «cancións picantonas», segundo me contaron.
Chicho Sánchez Ferlosio (1940-2003) foi un cantautor estrela do tardofranquismo, logo esquecido. En maior parte porque deixou sen paternidade letras sobre a falta de delicadeza coa que trataban os edecáns franquistas aos presos de esquerdas. Pero a súa creatividade refulxe tras a obra de Joaquín Sabina —gravou o seu Círculo vicioso— e tras a de Jorge Drexler, a quen Sabina aprendeu unha cuarteta de Chicho sobre a que montou La milonga del moro judío.
Desculpo a ignorancia porque un non pode coñecer o que non coñece, pero non desculpo a quen a fomenta. As autoridades educativas acaban de fumigar no bacherelato a asignatura de Literatura Universal tras tela degradada como optativa. Xa me conformo con que Filosofía sexa optativa, aínda que apoio a inciativa parlamentaria de Carme Adán (BNG) para que sexa troncal.
O Partido Popular invita aos profesores a programar rapaces como se fosen ordenadores. Eu pensaba que un aspecto positivo da informática era ter máquinas sofisticadas para poder dedicarnos a actividades propias do ser humano, como folgar e pensar.
Chicho Sánchez Ferlosio dedicou Hoy no me levanto yo a eloxiar a lacazanería. Amancio Prada elixiuna para o disco de homenaxe Hasta otro día, Chicho (2005). Prada mantivo o contacto con cantautor ata a fin, cando Chicho se convertera xa nun anarquista pleno e un ermitaño máis de Madrid. «Esto de la convivencia es una sinvivencia», argumentaba o enfermo para explicar o seu divorcio e o ostracismo que se impuxera a respecto da súa familia.
Amancio Prada lembra que «contaba cómo es la pícara vida del cuco, libre de responsabilidades familiares, la suerte que tiene de no tener que soportar ni ejercer autoridad alguna, pues no conoce ni a sus padres ni a sus hijos». Chicho coñecía ao seu pai e viviu para que lle morreran dous fillos en senllos accidentes diferentes e igual de tráxicos.
O cantautor madrileño sabía quen era Dante, claro. O Canto III. El Infierno figura no seu disco A contratiempo, gravado en 1978, coa sombra do Generalísimo aínda quente. Lera a literatura universal, obviamente, porque era un ser humano e non un replicante formado baixo a Lomce. Tamén foi un dos primeiros informáticos que houbo en España, aínda que usaba o sistema binario para programas tan humanos como un contabilizador das 1.300 sílabas máis repetidas no español.
Xa ven, dediquei esta semana a indagar na cultura nos anos 60 e 70, a escoitar con máis atención e conciencia á Creedence Clearwater Revival e a Led Zeppelin. De cando en vez escarvo neses anos nos que se esgotou a curiosidade intelectual de Francisco Rodríguez. O excondestable da UPG deu nestes días varias entrevistas co gallo de que a Federación Galiza Cultura premiou os seus «cincuenta anos de achega ao eido cultural». Rodríguez insistiu nelas no seu amor á rancia zarzuela, á inmanente Rosalía e ao reiterativo Castelao, e situou a Eduardo Blanco Amor como derradeira fronteira da modernidade.
O seu discurso pareceume formalmente voluntarista, pero tiña un fondo sostido de reproche. Volveu queixarse do «atomizada» que está a cultura galega e do «autonomismo paifoco» das institucións. Leva razón, pero el tamén foi consagrado onte nun acto solemne celebrado na súa capela. Deberíamos aprender do cuco e aniñar de cando en vez en niño alleo. Permite ter outra perspectiva.

samedi 22 avril 2017

BUSQUEN UN PISO ATLÁNTICO PARA CLAUDIO

The-Rake-Marc-Bolan-

BOA PARTE DA miña cultura musical procede da juke box que había nun bar dos anos 70. A máquina de discos ocupaba lugar solemne no Bar Pascasio, de Foz. Estaba entre mesas de billar e de pimpón, entre os futbolíns e os adolescentes que nacían e morrían na miña vida cada verán. O aparello contiña unha selección duns cincuenta singles: unha banalidade de Julio Iglesias, a voz trascendente de Nino Bravo e a reprogramación do nacionalismo que intentou Ana Belén cantando «España, camisa blanca de mi esperanza». Sabía deles pola televisión, pero non sabía dos T Rex. Despois de coñecelos gastaba toda as moedas que caían na miña carteira en poñer o seu Get it on. Había alguén que picaba Satisfaction, dos Rolling, e Rock and Roll, de Led Zeppelin. Esta mañá non deixei de preguntarme quen sería o benaventurado que meteu aqueles discos marabillosos nun local perdido nun verán dunha vila calquera da provincia lucense.

Daquela, as fontes de cultura eran escasas e limitadas. Máis que unha fonte de cultura, a máquina de discos do Pascasio era un milagre. Compartía esa juke box con moitos outros rapaces. Para o caso que me ocupa citarei a Luisa Castro, e a un rapaz alto e misterioso, con mirada de Salinger. Empuxaba eternamente unha cadeira de rodas na que montaba o seu curmán. Admiraba aquel sacrificio.
Estou lendo El Domingo de las Madres (Anagrama), de Graham Swift. Levo unha quincena sopesando se rematalo. Swift é desigual. Capaz de alardes técnicos e de contar banalidades como as letras de Julio Iglesias. O Domingo das Nais é o día no que as criadas das mansións británicas volvían á casa para visitar á familia. A novela está ambientada nunha casa grande de Inglaterra, en 1924. Unha serventa, sen familia á que volver, e o señorito, a piques de precipitarse nun aburrido matrimonio de clase, aproveitan o folgar para deitárense xuntos.
Meter dous personaxes nunha cama e dedicar ducias de páxinas a contalo é un despropósito. O sexo é unha diversión, ou, na peor das súas variedades, un xeito de garantir a continuidade da especie; pero nunca material narrativo. Un escritor debe suxerir unha relación e fundir a negro a escena antes de cagala. Que alguén llo explique a Graham Swift, por favor.
A personaxe da criada gaña dimensión porque soña con ser escritora. Quita da biblioteca do seu señor «historias de aventuras, libros para chicos». Con esa base de lecturas, recrea en soños un futuro de escritora, un futuro no que os periodistas rivalizan por entrevistala.
A fantasía permítelle esquecer que o seu oficio é un obstáculo para ser recoñecida. Ese é o mesmo problema que teñen os autores que viven nas provincias de Lugo e Ourense. Non son conscientes de que as letras en cursiva están reservadas para escritores pontevedreses ou coruñeses. Gustaríame convencelos de que desistisen da súa pretensión, pero os consellos inventáron para ser ignorados. Con todo, vou ofrecerlles un dato: entre as 63 candidaturas escollidas para as 11 categorías da gala do Libro Galego hai unicamente 1 residente na provincia de Lugo, Claudio Rodríguez Fer.
Non botei as contas de Ourense, pero supoño que nesa provincia haberá narradores, tradutores, ilustradores, blogueiros e promotores de iniciativas culturais que sexan tan ilusos como para pensar que chega co talento e o esforzo para ser valorado. Mesmo Claudio, a quen quero ben e teño por veciño de rúa, pode estar nesa idea tola. El parece contento de vivir en Lugo, con esa satisfacción insconcente de ignorar que o seu traslado de residencia a unha localidade atlántica sería poderosamente beneficioso para a súa carreira.
Naqueles veráns de Pascasio trataba a Luisa Castro, que xa daquela se disciplinaba unhas horas cada día para ser escritora. E triunfou. Non cheguei a coñecer a Francisco Casavella, que empuxaba unha cadeira de rodas coa paciencia e a precisión dun escribano exipcio. Trinta anos máis tarde, cando gañou un premio brillante, falamos da muller de Pascasio. Elvira vestía de cadaleito e tiña un reloxo exacto no cerebro, que usaba para coartarnos os excesos de tempo no aluguer do pimpón.
Anagrama vén de republicar dúas novelas de Casavella: El triunfo (1990) e Un enano español se suicida en Las Vegas (1997). Son divertidas e amargas, como o rapaz barcelonés que volvía cada verán ao Mondoñedo do seu pai. Imaxino que, chegado dunha gran cidade tanxente con Europa, lle faría graza ver as nosas caras iluminadas polas luces da juke box ao seleccionar a Marc Bolan cantando «imos conseguilo» á fronte dos T Rex en Get it on.
Eu, daquela, non pretendía ser escritor. Pretendía ser Marc Bolan, deixarme melena, pintarme a raia do ollo e inventarme un xénero musico-teatral como o glam rock; pero carezo do seu oído e do seu talento teatral. Tampouco agora pretendo ser escritor. A vida taponoume a carreira como músico e, non contenta con esa crueldade, dotoume dunha torpeza insuperable para a pintura e dunha nula paciencia de cineasta. «Lo único importante, qué fácil es decirlo, es no resignarse», aconsellaba Francisco Casavella. Os consellos serven para asentir mirando cara ao chan cando os escoitas.

samedi 15 avril 2017

DISPAROS VESPERTINOS CONTRA A LÚA CRECENTE

Roberto-Bolaño-1

A PRIMEIRA VEZ que che morre un amigo sabes que é unha casualidade macabra. A segunda vez, comprendes que a vida é conducir por unha estrada na que se che cruzará unha árbore cando menos o esperes. Pero cando se encadean a terceira, a cuarta e a quinta ocasións asumes que o único seguro é palparte corazón a cada espertar. O sábado pasado Xosé Luís Sucasas apagouse sobre a súa bicicleta. Sucasas era o escritor de Lalín que me facía rir cada mañá no Facebook co seu humor irrespectuoso. Este ano natural morréronme Sucasas e outros tres amigos. Todos a destempo. Agustín era o máis vello. 69 anos.

A vida ten comportamentos amables para que esquezamos a súa crueldade. O martes estaba regresando dunha instalación que Sara Coleman inaugurou na Capela de Santa María, en Lugo, cando vin un deses homes instalados nos seus 50 anos que se peitean con brillantina para evitar ducharse a miúdo. Sara foi deseñadora exitosa de roupa, triunfou nesa pasarela pola que se camiña e que patrocina unha marca de coches que rodan, Mercedes. Gustaríame terlle preguntado se a vestimenta do andante –camisa gris aberta, plumas azul e mochila negra— daba indicios de que fose feliz. Todos arrastramos o noso pasado.
O home camiñaba contra a media tarde. Eu víao formando unha liña recta cunha torre da catedral e coa lúa que se exhibía a destempo, coa luz do día aínda en escea. El parouse con determinación, quitou a mochila, estarricou brazo dereito para convertelo en escopeta e disparou coa man esquerda contra a lúa crecente.
Coleman contoume que a súa peza —unha pasarela de rede mariñeira colgada sobre unha tonelada de sal mariño— está inspirada no Atlántico e nas estrelas nas que confían os navigantes. Poida que o home errante disparase contra a lúa por puro enfado co xeito no que o astro está guiándoo cara á desesperación. Cuerda puxo a un garda civil a descargar unha pistola contra o abrente en Amanece, que no es poco. Debe de estar aburrido de comentar esa película, pero o xoves reincidiu en Santiago.
Cando o home baixou a escopeta manual, acordei dos versos de Manuel Antonio: «Alén do mundo/ está o castelo de proa./ Hai un mariñeiro vello/ que vén de volta de todol-os naufraxios». Vou tratar de memorizar ese poema para distraerme desta pasarela de decesos que está atravesada no meu ano natural. Atopei os versos no manuscrito inédito de De catro a catro que tanto coidaron Anxo Tarrío e Henrique Alvarellos para publicalo na editorial de Alvarellos. Unha delicia.
Quedei coa dúbida da felicidade do home errante, pero coa alegría da anécdota de Gaudí que me contou Sara Coleman. A artista explicoume que as súas redes da súa instalación caen en forma de bóvedas invertidas, como facía o arquitecto catalán cando as deseñaba. «Colgaba uns fíos de parede a parede, e poñía un espello para que os arcos fosen perfectos», describiume. Non estou certo de terlle entendido correctamente, pero a anécdota é suxestiva.
Sara Coleman aparcou o seu talento como deseñadora cansa da voracidade dos peixes grandes e un tranvía arramplou co talento de Gaudí.
O mércores e o xoves fixen dúas encamadas consecutivas e longas para ler a brillante Cómo dejar de escribir (Anagrama), a última novela de Esther García Llovet. O protagonista é Renfo, o fillo de Ronaldo, «el gran Ronaldo, el mayor escritor latinoamericano de su generación, el Ronaldo de la chupa de cuero». Renfo camiña, desnortado como un vagamundo, por un Madrid veraniego en compañía dun exconvicto e dun parado eterno. Anda na busca dun manuscrito inédito do seu pai para cobrar un adianto polo texto en si e outro por un texto sobre como atopou o manuscrito.
Na súa viaxe polo ventre cálido da balea —que son todas as cidades do sur europeo durante o verán—, Renfo vaga coma un can de vertedeiro uliscando o orixinal de Ronaldo en coches roubados, festas cutres e bares sen cartel de horario. «Todos necesitamos a alguien a quien no mentir», sentenza nun momento calquera. El non ten.
A segunda parte do libro ábrese cunha cita quitada dunha entrevista que concedeu Roberto Bolaño hai catorce anos: «El mundo está vivo y nada vivo tiene tiene remedio, y esa es nuestra suerte». Bolaño tampouco tivo remedio, pero deixounos 2066. Esa obra figura no andel dos 100 libros que debería ler antes de morrer xunto coa A divina comedia de Dante e Évame de Carlos Oroza.
Aínda me queda a esperanza de que apareza unha novela inédita do bo e xeneroso de Agustín, Agustín Fernández Paz. Hai tres anos el faloume dun proxecto sobre as protestas contra o intento de construír unha central nuclear na Mariña de Lugo. Sería quen de percorrer Vigo co ánimo alucinado de Renfo se tivese o menor indicio desa revelación.


samedi 8 avril 2017

A REAL ACADEMIA GALEGA NON É UNHA LENDA URBANA

 

lampedusa1 (1)

 

 

O MÉRCORES comprendín a falta de entradas para os concertos de Sés. Admiro a condición da cantante bergantiñá pola súa apertura panóptica cara ás músicas populares —da milonga ao rock—; admiro a voz ampla de rexistros e o poderío no seu manexo, e admiro a boa disposición das súas letras. Pero ata o mércores non a escoitara en directo. Foi no bonito e incómodo Teatro Principal de Santiago. Asistín á interpretación de Sés un pouco corcorvado, nunha postura que axuda a compensar a ameaza de xordeira e a concentrarse na escoita.

As miñas costas néganse a recobrar a verticalidade dende que tiña 21 anos, cando asistín ao pase da versión orixinal e íntegra de Il gatopardo (1963) de Visconti. A película dura 205 minutos. Case catro horas sentado nunha cadeira estreita e ríxida pode acabar coa biografía de calquera columna vertebral. O recordo máis nídio que teño desa cinta son unhas cortinas indo e vindo ao capricho do vento durante minutos que se correspondían con horas no meu reloxo interior.
Sés cantou na presentación do novo selo editorial de Obradoiro-Santillana, Oqueleo. No acto, houbo un coloquio entre o enxeño de Paula Carballeira, o discurso inocuo de María Canosa e a auctoritas patrum de Xabier Docampo.
O escritor chairego é un sabio. A Real Academia Galega (RAG) debería emitir un comunicado oficial para explicar por que non o chamou aínda para ocupar unha cadeira. A Academia Francesa ten 40 membros e sempre se fala de intelectuais que están fóra inxustamente como A Cadeira 41ª. A RAG ten 30 integrantes e Docampo detenta A Cadeira 31º. O mércores deu unha lección maxistral sobre literatura. Emitiu argumentos como que «o primeiro é vivir; o segundo é ler, e o terceiro, escribir».
Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1896-1957) tamén era un sabio, aínda que primeiro leu e despois viviu. Botou a nenez nos palacios paternos de Palermo e Santa Margherita di Belice. «Por cuxas estancias fun aprendendo o camiño da soedade e a compañía dos libros», lamentaba. No teatro doméstico de Belice asistiu á representación de Hamlet por parte dunha compañía de cómicos errantes.
De mozo, Lampedusa foi alistado ao exército italiano, derrotado en Caporetto polos austríacos e enviado a un campo de presos húngaro. Escapou e volveu camiñando a Italia. Viviu en Londres, onde casou cunha psicalanista. E despois de facer un tempiño a guerra e máis tempo o amor, escribiu a primeira novela, O gatopardo, con 58 anos. Morreu sen ter nas mans a edición impresa.
Lampedusa editou a primeira lei do gobernante: «Se queremos que todo siga como está, é preciso que todo cambie». Tan manida e tan certa.
Entre canción e canción, Sés ceibou un discurso inflamado pola súa vehemencia. Tras cuestionar a eurocentria, loubou as culturas ágrafas como se tivesen desenvolvido unha biblioteca de sabedoría equiparable á lograda polos nosos Maimónides, Spinoza e Kant. Rematou dedicando unha canción «aos presos indepentistas galegos» —eses cómicos errantes—, como vítimas da democracia. Nin era o texto nin era o contexto.
Esa dedicatoria de Sés e un comentario que me fixeron no ágape recordáronme á Albania de Enver Hoxha. Entre copa e copa de auga contáronme que Manuel Rivas estaba en Albania o martes, o día no que a RAG elixiu a Víctor Freixanes como presidente. Rivas acertaría en todo suposto ao marchar a Albania; mesmo se non fose en sentido físico, senón metafórico. Seica era buscado a semana pasada como mediador entre galácticos e ferrianianos, cando menos por estes últimos. O noso escritor podería sentirse perdido e benevolente como Fabrizio, o personaxe de Stendhal, na batalla de Waterloo.
Ao cabo, non houbo consenso na Academia. A directiva anterior contou ata vinte —en votos— e logo convocou a xuntanza. Voou coa dinamita da présa todas as pontes de diálogo que tanto dixera conservar no formol do silencio. Lampedusa, cando lle ofreceron ser senador, contestou: «¿Que faría o Senado de min, dun lexislador inexperto que carece da facultade de enganarse a se mesmo, este requisito esencial en quen quere guiar aos demáis?». Os galácticos non necesitaron enganarse a si mesmos, abundoulles con enganar aos seis opositores facendo una proposta de concordia e rachándoa en canto os campos de Waterloo empezaron a cheirarlles a vitoria para o seu bando. Ferrín non se movera da illa de Elba, porque estaba exhausto de batallas.
O perfil medio do académico galego é home (24 de 30), filólogo (14) e nacido en 1943. Un señor de 73 anos e dedicado a investigar e dar clase non parece a figura máis atractiva para promocionar o galego e Manuel Rivas hai un. A sociedade nin se pregunta polo que fai a RAG porque pensa que é unha lenda urbana.

Menos mal que hai selos como Oqueleo, que achegan o idioma os rapaces. Na Academia todo mudou para manter o statu quo: a pompa e a circunstancia dunha presada de intelectuais que xogan coa lingua no seu club mentres esmorece na rúa. Aínda se a RAG tivese o chiste da Cova Céltica na que Celso García de la Riega e Manuel Murguía debatían sobre a orixe grega ou celta dos galegos...

mercredi 29 mars 2017

O TRONO DA RAG E A POLONIA DE UBÚ REI

Ubu-the-King (1)

O MÁXIMO EXPERTO en Ubú Rei do país é un pintor lucense. Quique Bordell ama ese humor axitado e inane que ataca ao poder. Unha mañá, no seu estudo —un museo do surrealismo— Quique preguntoume se leo en francés e logo regaloume un exemplar da obra teatral que Alfred Jarry estreou en 1896. Non contextualizou o agasallo con explicacións. Retoume tacitamente a compartir a súa capacidade para a retranca ou a sentirme estúpido. Ubú, xa sabe, é un soldado que derroca ao rei de Polonia e convértese nun Tirano Banderas.

Rocío Cortés preguntoume o outro día, cando falabamos das manobras orquestales na escuridade para presidir a Real Academia Galega (RAG), se é tan importante dirixir a institución. Socialmente, non; pero subxectivamente é a cabalgada desbocada das Walkirias cara a ningures. Quero dicir que, para o grupiño de cincuenta persoas que rexe os opacos e erráticos destinos da cultura galega, supón facerse co trono de Polonia.
As escaramuzas empezaron. A doce días do cese de Alonso Montero como presidente, vaise celebrar un pleno para escoller sustituto. Foi un movemento rápido e sorpresivo da directiva en funcións. Eu sentíralle a Henrique Monteagudo que ía fomentar un consenso propio da letra de Schiller que se canta no Oda á alegría de Beethoven. Debería ter empezado hai dous anos porque hai emocións feroces abertas que non curan con mercromina. Os ferrinianos aínda afían as baionetas pola delación de 2013 e os galácticos non desculparon as acusacións que soportaron. Non vou escribir que Ferrín e os seus sexan Antón e os Inocentes porque non o penso; pero a forma de derrotalo, sibilina, está lonxe de ser correcta.
Pero ben, o martes temos asemblea e Víctor Freixanes preparou o enxoval da noiva. Tampouco vou escribir que Freixanes é Isaiah Berlin —nin sequera Giangiacomo Feltrinelli ou Chimen Abramsky—, pero xa resucitou o Lázaro que era Galaxia cando a colleu nas súas mans decididas e poida que agora prolongue a xeira de Alonso Montero para sacar a Academia da opacidade na que a meteu Ferrín.
Confío en que os recursos dialécticos na RAG van ser diferentes aos despregados na asemblea de Anova, onde uns militantes de Xeira expuseron a couces o seu argumentario. A organización reflexionou e concluíu que «a agresividade e a violencia entre iguais é unha forma estrutural do patriarcado». O patriarcado é a Pedra Rosetta interpretativa da realidade que usa esquerda popular. Xeira sentenzou «talleres de formación sobre despatriarcalización das prácticas socio-políticas». Temo o peor. Afirman no seu Facebook que Joseph Göbbels organizou «constantes campañas tratando de atemorizar ao pobo coa imaxe de Stalin, ensuciándoa con milleiros de supostos crimes, legado que recolleu a prensa dos Estados Unidos durante a denominada Guerra Fría». Non atopo excusa para tanta ignoracia máis que un fervor que lles cega o intelecto.
O negacionismo cúrase con lecturas. Hai milleiros delas sobre as salvaxadas que mandou perpetrar Koba na URSS, polo que os propios «enxeñeiros da alma» —como chamaba Stalin aos seus intelectuais de garda—, sobre os que Isaiah Berlín augurou que «nunca pasarán á Historia como pasou Boris Pasternak». O KGB inflixiu ao autor de Doutor Zhivago un variado catálogo de censuras para poder publicar Doutor Zhivago. Ao cabo foi o editor Giangiacomo Feltrinelli —tan multimillonario como comunista— quen logrou quitar o orixinal do país dos soviets e publicalo en varias linguas. Non vou ocultar que, despois, a CIA traduciu a obra ao ruso para reintroducila na URSS. Iván Tolsói dá os detalles en La novela blanqueada. El doctor Zhivago de Pasternak entre la KGB y la CIA (Galaxia Gutenberg). Pasternak, que se horrorizaba coas couces políticas, acabou sendo utilizado por Ike Eisenhower.
Feltrinelli morreu subido a unha torreta da luz mentres intentaba deixar Milán ás escuras para espertar ao pobo do seu solpor revolucionario, e, ao tempo, axudou a Chimen Abramsky a reunir a mellor biblioteca sobre socialismo do mundo financiando as súas viaxes. Abramsky era un bibliófilo xudeo consagrado ao estalinismo —como conta o seu neto Sasha Abramsky en La casa de los veinte mil libros (Periférica)— ata que uns palestinos mataron ao seu sobriño Jonathan sendo un rapaz e puido acceder a El libro negro, onde Vasili Grossman detalla a estratexia industrial aplicada por Hitler para exterminar xudeos en Rusia. Abramsky quedou estupefacto cando soubo que Stalin prohibira a súa publicación. Tras o período de loito polo devoto de Koba que fóra, Chimen Abramsky dedicouse reunir a súa segunda mellor biblioteca do mundo: unha dedicada a tema xudeo.
A única solución ao espanto é rirnos del. A boa noticia é que Talía Teatro vén de estrear en Santiago unha versión irlandesa de Ubú Rei, a mala é que hai un xuíz que imputa ao concelleiro coruñés José Manuel Sande por un cartel de Entroido de Alberte Guitián. Unha cristiana lucense sentiuse apelada pola imaxe dun borracho disfrazado de papa. Coa man dereita «perdoa como católica» e, coa esquerda, denuncia. Así nunca quitaremos o carro da civilización do fango.

vendredi 24 mars 2017

O RAPAZ QUE PERDEU A COR POLA SOEDADE

 

mura

 

A ACROBACIA de Haruki Murakami como escritor consiste en dar un pinchacarneiro de costas e acertar a caer nese punto do mapa literario equidistante entre o popular e o intelectual, entre o emocional e o afectado, entre o fantasioso e o crible. Calquera ten unha opinión sobre o autor xaponés; rexeitadora ou devota, pero tallante. Hai páxinas web pro e anti Murakami en tal cantidade que é o escritor cun maior aparato crítico producido por lectores viandantes de modo espontáneo.
Unhas semanas atrás falei sobre Murakami con Marta Martuka. Dialogamos a través de Facebook, que é o mellor espazo para relacionarte con persoas concretas na medida na que os teus intereses coinciden cos seus, sen as cargas dos encontros persoais. Deduzo que ela vive en Canadá e sei que estudou francés en Lugo porque mo contou. Marta Martuka opina que El año de la peregrinación del chico sin color (Tusquets) é o peor libro de Murakami. Coméntoo porque os detractores poden cebarse nese título como noutro calquera, pero podo fiarme dela porque lle gusta a literatura do xaponés.
O mércores almorcei con esa novela. Non é que me fie de Marta Martuka, é que lin todo Murakami e ese título se me pasara de longo nalgún desvío. O libro comeza falando sobre a morte. O rapaz sen color desexa extinguirse, repentina e completamente como se fose un tiranosaurius rex. A causa é que os seus catro amigos de adolescencia cesaron de falarlle de súpeto e sen explicacións. El quere superar ese horror cunha morte igual de instantánea e perfecta como o silencio. Ata onde lin todo é característico do novelista nipón: morriña da adolescencia, amizade e suicidio no Xapón moderno.
A conciencia dunha morte próxima é terrible. A situación que estás vivindo nos meses anteriores paréceche a mellor posible: o teu traballo, o teu amor, a túa familia,... son esferas ideais. Non entendes a lóxica de ter que renunciar a todo —e de que todo renuncie a ti— para desaparecer.
Todo ese empeño de destrución é un sinal de que se está vivo. Le Monde entrevistou o martes ao cineasta Aki Kaurismäki, quen dixo que «o home está tolo precisamente porque pensa». Kaurismaki pode facer está enmenda á totalidade a Descartes a un periódico francés —que pensa, daquela existe— porque ser un mito impórtalle debilmente.
A Murakami si que lle interesa ser un mito e cultiva na súa reserva e no seu correr cen quilómetros en solitario, unha aura enigmática e trascendente. Certo que na súa literatura hai enigmas sorprendentes e amores fascinantes e irreproducibles se se superou a adolescencia, pero están baleiras de grandes ideas; son bonitos artefactos pop.
Pero Murakami non buscou ser un mito. Era o anodino dueño dun club de jazz calquera e escribira un par de novelas e traducira para o xaponés escritores norteamericanos con nomes que escribirías a cegas nunha listaxe sen pensala. Pero un día de 1987 baixou dun avión no aeroporto de Tokio e había ducias de lectores adolescentes berrando o seu nome como se fose Elvis.
Durante esa breve baixada de escaleiras colleu conciencia de que pasara, sen atrancos da realidade, de ser un viaxeiro de clase turista de terceira a ser unha lenda. Na novela Norwegian wood acertara a mirar aos ollos á alma do seu país e falarlle coas palabras que acariciaron o oído emocional dos xaponeses.
Manuel Murguía tamén deu co ton axeitado para cantar a Galicia. A parte negativa é que non o conseguiu coas obras que lle dedicou ao país, senón manipulando a imaxe da súa muller. «Dispuxo de catro décadas para pensar o que facía», comenta María Xesús Lama, a profesora de literatura na Universitat de Barcelona que vén de publicar Rosalía de Castro. Cantos de independencia e liberdade 1837-1863 (Galaxia). Referíase Lama aos corenta pasados entre o pasamento de Rosalía e o do seu home. Manuel Murguía detectara que o seu pobo baila cos brazos en alto e suicidase coa mesma entrega, polo que lle ofreceu unha santa co corazón transido por sete puñais. O mito da «gran chorona» medrou coma un encoro de dimensións franquistas. Mesmo intercedeu o bo de Luis Pimentel para pedir que cesásemos na nosa desesperación, «que xa chorou Rosalía por todos».
Ese collerse de mans co seu pobo que consolou a Murguía da frustración de verse superado pola súa muller tráelle sen coidado a Kaurismäki. O director de cine tamén está enfadado co seu país, Finlandia; pero porque non acolle máis refuxiados. Pero Murguía era ambicioso. Colleu unha muller alegre, valente e decidida —tal e como a recordaban os que a coñeceran— para amargarlle as ledicias, e presentala como apoucada e acomplexada. Mesmo logrou atribuírse o mérito de que Rosalía escribise en galego, un idioma que el non usou. O ensaio de María Xesús Lama reforza a lenda de Rosalía e dilúe a lenda de Murguía.
As sociedades necesitan modelos, por falsos que sexan, para poder avanzar. É tan evidente e eterno que pode sabelo un intelectual galego do século XIX ou un escritor xaponés do século XXI.

jeudi 23 mars 2017

A VIDA, ESE ASUNTO DAS CLASES MEDIAS

790797

A MIÑA CASA quedou desolada a fin de semana pasada. Marcharon todos. Tiven que ser valente para afrontar a crise. Quitei La Cocotte, unha pota de ferro inventada en París, como Notre Dame ou os corchos do champán Moët et Chandon. Cociñei lentilles à cinq legumes, que son unhas vulgares lentellas con cinco verduras, nomeadas con elegancia. Mentres cociñaba, servinme Moët; o abandono alíviase mellor cunha bebida de luxo. Na cociña soaban o chop chop da pota e as canzoni de Piero Ciampi en versión de Bobo Rondelli, que soan tristísima en piano e trompeta.

Cantaba Rondelli o tema Ha tutte la carta in regola: «Ten todos os documentos en orde/ para ser un artista./ Ten un carácter melancólico,/ bebe como un irlandés./ Se vostede atopa un desesperado/ non pida explicacións,/ el comparte a súa cea/ con pintores cegos, xordos músicos,/ xogadores arruinados, escritores mutilados».
Mentres as lentellas amolecían en La Cocotte estiven lendo a reportaxe de Xavi Ayén Islandia, la isla de los escritores subvencionados, en La Vanguardia. Ese mimo que lle dedica o seu goberno á creación literaria fai que, sendo catro gatos nun país que lembra un polo de limón, teñan unha narrativa aberta ao mundo. Aquí dámonos por recoñecidos como literatura con que nos traduzan a Manuel Rivas.
Compartín a reportaxe no Facebook. Respondeu Alfredo Conde lembrando a decepción que padeceu cando, sendo conselleiro, intentou adoptar esa medida con escritores galegos. Non entendo a oposición que atopou: poderían financiarse bolsas literarias eliminando un asesor por cada cargo político. O editor Antón Lado apuntaba que en Islandia pagan por escribir porque teñen «colectivos culturais fortes». Comenteille que neste país temos colectivos culturais florais. Hai unha asociación de escritores en lingua galega, á que non pido que promova bolsas para autores, pero sería reconfortante que lles reclamase dereitos de autor aos editores que non teñen a tradición de abonalos.
Visto o alento que ten a literatura galega, o mércores pensaba madrugar para traballar, pero quedei na cama toda a mañá, deixando a vida para as clases medias. Dediqueime a ler Los cuadernos de la Petite Dame (Alianza Editorial). O libro, que comprara o luns na libraría Tanco de Ourense, recolle os cadernos escolares nos que Maria van Rysselberghe conta vinte anos de confidencias con André Gide. O escritor, que aseguraba estar unicamente interesado «na relixión e na pederastia», exhibe un escándalo sostido nos diálogos coa súa amiga, aínda que non sabía que ela tomaba nota.
Especialmente interesante é a rutura de Gide coa súa muller, Madeleine. Foi consecuencia de que o novelista namorara intensamente de Alfred Douglas. Madeleine, humillada e irada, rompe as cartas que recibira do seu home. O autor de O inmoralista protesta pola destrución da correspondencia porque ten «vocación de autor póstumo». Teme que, sen a versión de si mesmo que ofrece nesas misivas, quede «reducido a xestos». Mesmo ameaza a Madeleine co castigo de que a imaxe dela tamén quedará deformada para a posteridade.
Veño de contar que o luns viaxei a Ourense. Fun xantar con Manuel e Juan, dous amigos. Eles son escritores exiliados no interior que gozan dun público amplo en España. Juan Tallón escribiu varias novelas en galego ata que cansou do silencioso eco. Manuel de Lorenzo nin se puxo. Como o noso sistema cultural prima a amizade e a loubanza sobre o talento e a dedicación, non somos Islandia. Ninguén os vai alentar cunha bolsa para que escriban en galego. Polo tanto, ambos os dous preparan novelas para editoriais españolas.
Juan e Manuel leváronme a xantar ao Pepiño de Allariz, a casa de comidas do exvicepresidente Anxo Quintana. O local ten luz caudalosa e inspirdora. A decoración remite a unha taberna, pero mestura mobles setenteiros desafinados con outros antigos e populares nunha confusión singular. Non logrei atopar o criterio. A comida responde acertamente ao modelo tradicional, cun guión ben estruturado na carta.
O mércores, despois de consagrar a mañá á lectura tiven a sorte de ser recibido nunha casa cerca de Lugo por Antonio e Carmen. Compartimos o amor pola literatura, a fotografía e París. No seu caso, esas tres devocións resúmense na obra Baldomero Pestana. Eles son os legatarios do fotógrafo de Castroverde que retratou todo o Boom Suramericano na véspera de estoupar. Foi o caso de Mario Vargas Llosa, ao que chamaba galansote, porque era «demasiado guapo». Este ano vai cumprirse o centenario de Pestana sen que teña un centro cultural dedicado en Galicia. Ben, vou asumilo: en Galicia case ninguén sabe quen foi.
No coche, cando volvía a casa, soaba a voz grave de Bobo Rondelli cantando o tema de Piero Ciampi dedicado aos artistas que son ignorados polos gobernantes, ese fenómeno universal: «Este é un miserere/ sen bágoas./ Este é un miserere/ sen máis esperanza».

samedi 18 mars 2017

IBUPROFENO, CALDO DE GALIÑA E 'GUERRA E PAZ'

 

tolstoi-3bnss-tolstoi-con-su-nieta-tatiana-sukhotina-1909-ria-novosti-rian-ru

Os tres mellores remedios contra a enfermidade son unha caixa de ibuprofeno, galiña para caldo e un exemplar de ‘Guerra e paz’. O xoves perdín a guerra bactereolóxica coa vida. Houben de encamarme, pero non tiña a lucidez necesaria para escribir Na busca do tempo perdido, como Proust; senón máis ben unha actitude indolente e desmotivada de Onetti. Diante da falta de alento para acometer unha proeza proustiana, tomei ibuprofeno, cociñei un caldo e collín un exemplar de War and peace. O libro era unha versión en inglés que comprara nun segundamán non porque o meu coñecemento do idioma teña esa fondura, senón porque era unha edición de Penguin. Fotografeime co exemplar, subín a imaxe a Facebook, e, recobrada a intimidade, empecei a ler a nova tradución ao español que publicou Alianza Editorial.

A edición mantén as frases e as cartas en francés que figuraban no orixinal, un detalle que me reconcilia co sistema educativo franquista —tan nostálxico das colonias—, onde se estudaba ese idioma como resto melancólico dunha lingua universal, na que tamén se expresaban os nobres rusos. O Príncipe Vasili, de Guerra e paz «falaba nese francés rebuscado que non soamente empregaban os avós ao falar, senón no que pensaban». Esa rareza educativa de estudar francés e non inglés permíteme entender a novela sen necesidade de mirar as notas traductorias, pero impídeme ler a versión de Penguin porque non acadei o nivel necesario.
A novela transcorre na era napoleónica. Arranca coa festa que organiza Ana Pavlovna na súa casa. Acaidamente para as miñas circunstancias de sáude,a protagonista atópase con ‘grippe’ —«unha nova palabra naquel tempo», apunta Tolstói—. Ou iso conta, porque, lonxe de estar decaída, ocúpase de percorrer o salón celebratorio para ir animando a cada un dos convidados.
Tolstói parece non crer na enfermidade da súa personaxe, senón máis ben que concebise a doenza como unha excusa que pon ela para atraer á alta sociedade de San Petersburgo na noite do mércores, cando, noutro punto da cidade, o embaixador inglés organizara outra velada. A razón para convencer aos convidados tería que estar máis cerca da compaixón que da diversión. Por iso, Ana ocupase de que todos se atopen cómodos.
Tolstói empezou esa novela nun período de curación tras partir un brazo ao caer do cabalo nunha cacería, un motivo abondo para inspirar unha doenza como chispa que prende a trama. O autor debeu de escribila no seu pazo, deitado nun dos dormitorios que daban ao gran salón central, onde se desenvolvían as festas. Na casa de Tolstói, a familia e a servidume usaban as mesmas habitacións, que eran tobos cativos porque soamente se usaban para durmir. Desa distribución vén que el segue a cada personaxe moi de cerca e concede a mesma importancia a todos, aínda que apunte a súas diferenzas de clase en detalles como o xeito de saudárense entre eles; tamén vén que todos viven felices en colectividade e unicamente se senten desgrazados cando son expulsados.
O novelista ruso trata aos personaxes con cercanía porque sente compaixón por eles. As súas novelas con grupais e ruidosas, como as de Balzac, que colocaba os personaxes en primeiro plano; Dickens prefería situalos a media distancia para ofrecer o seu xuizo ao público.
‘Guerra e paz’ lémbrame á arquitectura do portugués Álvaro Siza, que é branca e de liñas definidas, pero está chea de quebros e recunchos. Pensei en Siza porque a Real Academia Galega de Belas Artes vai nomealo académico de honra. A súa obra é interesante de explorar. Como posibilidade cercana, temos o Centro Galego de Arte Contemporánea, en Santiago. Os comisarios que instalan exposicións nese edificio protestan pola dificultade de colocar as obras con coherencia e visibilidade, pero percorrelo é unha aventura.
Ese sentido da descuberta tíñao Baudelaire, quen opinaba que «un paseante é un detectivo privado sen cliente». O poeta era pasisino e os parisinos inventaron a arte de aventurarse polas cidades no sentido errático que recomendaba Walter Benjamin: «Pouco importa saber orientarse na cidade, pero perderse como quen se perde nun bosque require unha aprendizaxe». O primeiro explorador urbano foi un parisino, Philippe Aspairt. En 1793 adentrouse nas catacumbas locais. Tanta era a súa devoción por viaxar polos intestinos da cidade e tan grande a súa ousadía que non se volveu saber del. Once anos máis tarde atopouse o seu cadáver. Tolstói nunca lle tería permitido que emprendese tal excursión afastándose do grupo.
Pero Aspairt era francés e non ruso. As diferentes clases sociais do século XIX nas cidades francesas non vivían no mesmo andar e menos usaban dormitorios do mesmo tamaño e sobriedade. En Á busca do tempo perdido, Proust reflicte a evolución social de París. No comezo da novela, o protagonista vive cos pais nun edificio nobre no centro da cidade, nun predio que era típico do seu tempo: nos primeiros andares vivían os burgueses e nos últimos os proletarios. Cando remata o libro, 6.000 páxinas e corenta anos máis tarde, os asalariados tiveran que marchar aos arrabaldos despois de que as súas casas fosen compradas por ricos.