A NOVELA DE BORGES
A novela na que estou traballando sumaba ao pé de 250 páxinas no primeiro borrador. Agora non dá para 100. Aínda hei recurtar as reflexións que lle sobran, todas as que non achegan explicacións aos personaxes nin ás tramas. Marc Weingarten recolle en La banda que escribía torcido (Libros del K.O.) as impresións de Joan Didion sobre a súa primeira editora. Allene Talwey, directora do Vogue, peneiraba nos seus orixinais: "Enfadábase moitísimo coas palabras que non funcionaban, cos verbos que sobraban". Disque Xosé Carlos Caneiro sentenzou unha volta no Tortoni bonaerense que unha novela, para ser boa, debía ultrapasar as 400 páxinas. Supoño que loguiño referiu a súa paixón por Borges. Cando leo unha novela longa, e boa, sinto a tentación de arrincar páxinas e devolvela á editorial co ánimo de que lla remita ao autor para que, eu agradecería, considere a miña opinión. Cando leo a Borges, recoñezo a súa xenialidade contista, pero lamento a súa discapacidade para escribir unha novela, por deficiente que resultase.
A FIESTRA VALDEIRA
Galicia ten dous grandes eixos culturais: O Camiño de Santiago, que avanza de leste a oeste -itinerario da Historia, a crenza e a tradición-, e o Eixo Atlántico, que transcorre de norte a sur, de A Coruña a Vigo -liña da modernidade-. O punto de cruce é Santiago, polo que é o sitio máis axeitado para instalar un polo de atracción como a Cidade da Cultura. O problema empezou xa no momento de 1999 en que se marca a cruz no mapa sobre o monte Gaiás. Estrana que non se reparase en que o imán internacional que é a Catedral actúa de inhibidor de canto se sitúa no seu radio; de non ser que estea tan cerca do propio templo que encauce ao seus visitantes cara a esoutra dotación. O segundo problema da Cidade da Cultura é que non é cidade porque a súa grandeza remarca a escaseza de persoas paseando os seus edificios que en conxunto imitan unha alfombra engurrada. Sobre o seu custo excesivo, agora somos todos economistas alporizados pola desmesura. Os economistas son quen mellor explican o que aconteceu no pasado. Cando todo comezou, en 2001, houbo poucos que sinalasen os defectos que todo o mundo ve agora. Mesmo caen inxustiza os que agora culpan a Xesús Vázquez, Roberto Varela ou Ánxela Bugallo por manter o que é inevitable manter, a herdanza sobrecargada do fraguismo. José Antonio Pérez e máis eu falamos sobre todo isto esta tarde.
O WESTERN DE RAMALA
O Centro Dramático Galego concibe a montaxe de Días sen gloria de Roberto Vidal Bolaño coma un western. Tira da paixón do dramaturgo compostelán polos grandes: Ford, Arthur Penn, Houston, Zinnemann,... para enmarcar a obra coma un exemplo desa ética tráxica de conquistar unha terra allea. O último western que viviu o planeta aconteceu en Oriente Medio. Como adoita, houbo quen sobreviviu para contalo. O escritor Yoram Kaniuk tiña 17 anos en 1948 e foi soldado na guerra de independencia de Israel. Ese ano estivo a morrer dos balazos que lle dedicou un sarxento británico da lexión xordana, aínda que finou 65 anos máis tarde. Foi a semana pasada, dun cancro. A súa experiencia en 1948, converteuse no libro de relatos 1948 (Libros del Asteroide). Kaniuk retrátase coma un posadolescente atrapado nun videoxogo bélico, sen ese trasfondo retranqueiro co que Stendahl move a Fabrizio pola batalla de Waterloo en A cartuxa de Parma (Galaxia). En 1948 non falta a confesión da crueldade propia sobre a conquista de Ramala por parte de Ben Gurion. O escritor participou dun grupo de soldados encargado de acomodar dez camións de sobrevivintes da ONU, "xente que non vira unha cama dende que eran novos". As casas que lles adxudicaron pertencían a palestinos aos que botaron a empurróns. Yoran Kaniuk asegura que chorou por eles ata que un exprisioneiro alemán confesoulle: "Nós non podemos permitirnos comportármonos moralmente". Manuel Guede razoa esa crueldade da fronteira citando un western de Budd Boetticher: "Fai falta un motivo serio para estar nestas terras".
Photo: Troubled land. Sarah Pabst
GLÓBULOS ROMANOS E GLÓBULOS CASTREXOS
Destas horas, co ceo aínda coas luces baixas como cando van pechar unha discoteca, dúas correntes de vida percorren as arterias máis estreitas de Lugo: os glóbulos romanos e o glóbulos castrexos. Desacóuganme as multitudes de máis de dous, penso que é o límite no que a persoa muda en individuo. Os nerds tamén nos disfrazamos ao noso xeito, tamén nos deixamos influír polo ambiente social. Estaba aí Pierre Hadot, e os comentarios a Marco Aurelio, La ciudadela interior, que vén de publicar Alpha Decay. Non deixa de ser irrespectuoso pola miña banda escudarme tras unha festa na que os cidadáns se disfrazan para ler a un emperador romano que atendía a espirse de paixóns, teimas e impresións para exercer o goberno cunha serenidade intensa. No texto, Hadot cita a Epicteto cun texto acaído para as festas nutridas e de data fixa: "Amosádeme un home que se preocupe por saber de que xeito actúa, que se preocupe, non do resultado a obter, senón do acto mesmo..., quen, deliberando, se desacouga pola propia deliberación e non por obter o que, de feito, terma del".
PALABRAS ALLEAS PARA PICO
Botei o día buscando palabras para Pico co gallo do seu pasamento. Non atopei porque, para un telespectador ocasional como son, Xosé Manuel Olveira era un perfil enxoito, calvo e narigón que cruzaba polo televisor falando sen voz nalgunha cafetería matutina que revisitaba Pratos combinados. Nunca o entrevistei, nunca me cadrou asistir a unha obra na que actuase; mesmo xuraría que nos últimos quince anos nunca estivo profesionalmente en Lugo. Así que carezo de palabras para Pico. Soamente podería inventalas a partir das palabras alleas. Pico merece o meu respecto para absterme.
CARRASCAL EXENTO DA SÚA CIRCUNSTANCIA
José María Carrascal estivo onte en Lugo despoxado da súa circunstancia. Eu xa albiscara ese Carrascal hai catro anos, pero a entrevista era telefónica: a súa voz seguía chegándome rota e as súas citas en inglés alteradas vogalicamente. A cita de hoxe foi en persoa. Ao primeiro, presentóuseme coa máscara: "Veño sen gravata para a foto", laiouse, coma se se esixise unha presenza homologada polo seu tempo en Antena 3. Eu procuraba esoutro Carrascal que intuira tras o arame telefónico. O comezo foi inmellorable, citándome Personas, obras, cosas (Renacimiento, 1916), de Ortega y Gasset, como libro compañeiro de vida. Acordei de que o filósofo entendía a nosa circunstancia como algo intrínseco a nós, pero Carrascal viña limpo de atrezzo e parecía reivindicar autenticidade. El quería escribir algo sobre os dez anos no Lugo dos 40, cando se botou á vida. "Comecei unha novela, pero non consigo distanciarme". A maiores, sospeitaba con Ortega, que o íntimo carece de interese xeral. "E por que non unhas memorias, señor Carrascal?" "Porque as memorias, se son sinceras, son crueis".
Photo: Modern car design.
QUE TAL É O CEGO ESE QUE CANTA?
Por tras da polémica entre Fasero e Reixa hai un cruce de asepsias que me estrana. O expresidente de Agadic atribúe a concesión dunha subvención de 142.000 euros a Filmanova a un automatismo e a SGAE contestou hoxe que a decisión de despedir a Fasero como delegado noroeste foi adoptada "por un grupo de conselleiros", exculpando a Reixa. Cómpre, logo, preguntarse polos modelos xestores das nosas industrias culturais e dos dereitos dos artistas e execuntantes españois: sitúanse entre a máquina e o mando medio, sen que os máximos responsables participen na resolución. Acórdame ao que contan de Pérez Varela. Sendo conselleiro, recibe unha chamada no móbil. Aténdea. Tapa o auricular e pregunta: "Que tal é o cego ese que canta?" a unhas mulleres coas que se atopara na rúa. "Que cego, Jesús?" O máximo responsable do Xacobeo consulta polo teléfono. "Andrea Bocelli, que tal é?". "É bo, Jesús", din elas. Pérez Varela volve ao diálogo polo móbil: "Contratádeo".
Photo: Carlo María Giulini is rehearsing the string section of the Los Angeles Philharmonic
REDUCIÓN DO CAMPO DE BATALLA
Antón (+7) e mais eu estabamos no sofá mirando Inazuma Eleven despois de xantarmos albóndigas en prebe con arroz. Eu, xa deixando caer a cabeza en dirección á soneca, cando sentín ao capitán dun deses equipos de acción mítica negándose a xogar contra uns rivais ben superiores en forza e perversión: "Nós xogamos ao fútbol para mellorar o corpo e a mente, non para competir con ninguén". Ignoro o que aconteceu despois, pero antes de perderme para un cuarto de hora completo acordei do mociño antifascista asasinado en Francia. Malia que me custa comprender que a ideoloxía dun poida definirse por contradición (antifascista, non nacionalista, antimadridista,...), non concibo que a contraposición política sexa argumento para causar a morte allea. Neste caso, era a oposición era cruamente simbólica, dado que estaba baseada na idenfiticación da simboloxía que levaban os contrincantes. Esteban M. descoñecía o campo ideolóxico de Clément Méric. A ideoloxía non era para el un medio para mellorar o corpo e a mente. Sinxelamente, actuou.Ou iso pensaba. Hannah Arendt distingue entre pensar, que é un acto íntimo, e actuar, algo que se fai de xeito colectivo e comeza coa expresión pública das ideas. Ese intercambio de información achega uns metros a cada quen ao campo do contrario. Paul Valéry explicábao ao seu xeito, desmentindo a Descartes: "Ás veces penso; ás veces, existo".
Photo: Chalk games (1950). Arthur Leipzig
MANUEL MANQUIÑA ERA POLOÑO TRAS A CORTINA
Manuel Manquiña pasou por Lugo para falarnos da representación de Días sen gloria do xoves. Entrou á rolda de prensa no seu rexistro cómico, ese que sempre se senten obrigados a amosar os humoristas, coma se a súa vida fose unha tómbola, tom, tom, tómbola de luz y de color. Evitounos, e agradézollo, a ración de humor orgullosamente de derechas, que me empuxa a representarmo acompañado a Bertín Osborne en Vaya par de gemelos en caso de baixa laboral de Arévalo. Recoñezo que Manquiña me interesa cando caricaturiza a Manquiña exacerbando a xestualidade ata o lumpenismo vigués; en Airbag e así, quero dicir. A súa intervención transcorreu por ese discurso actoral de Kelly Family que tanta somnolencia intelectual nos provoca aos xornalistas, pero houbo un momento en que pareceu que un lóstrego batera no seu pensamento, reactivándoo. Fixo a un lado o remexallo de tópicos sobre o que nos queremos no elenco para recoñecer a súa enemizade cordial con Vidal Bolaño afundida na lama transicional de 1978. O Manquiña home visitou a sala por uns minutos nos que case que se desculpou ante o espectro do finado por darlle o seu corpo ao seu personaxe. Lembraba aquel Poloño que encarnou no Hamlet de Luis Tosar, temendo que Vidal Bolaño o sorprendese tras as cortina.
Photo: Roy de Carava
O PULSO DE MONTESQUIEU
Ás veces sinto envexa do meu país de nacemento. Malia que xa son máis de este ca daquel, non deixo de mirar exemplos como Gure Esku Dago (Está na Nosa Man), unha proposta ampla e ben pensada que se artella sobre o dereito dos vascos a decidir e sobre o dereito de todos os vascos -sexan unicamente vascos, e/ou españois, franceses, navarros- a participar nesa escolla. A idea, interesante, está fundada na proposta de LAB de disociar os conceptos de cidadanía vasca e pertenza a un hipotético Estado vasco. Unha outra idea atractiva é estruturar a iniciativa dende abaixo para presentala arriba, en Madrid, unha vez desenvolvida, dado que o Rajoy e Rubalcaba rexeitan o propio fundamento. O presidente español segue sen querer buscarlle o pulso ao cadáver de Montesquieu, como suxire a anovación do Constitucional. Coma non compría agardar doutro xeito, os vascos contan cos escoceses e os cataláns, e, en menor medida, cos flamencos. Nin citan a Galicia. E, entre mentres, no noso país, o debate nacionalista é se nos convertemos nun apéndice dunha gran formación estatal que interceda por nós en Bruxelas ou se intentamos ter presenza propia -aínda simbólica- para falarmos de nós.
Photo: 2001. A space odyssey