O CABARET VOLTAIRE de Jaureguizar. Le journal d'un flâneur. Seit januar 2005.

vendredi 17 février 2017

A FROITA NON SE VENDE EN CAIXAS DE MEDICAMENTOS

michael-caine

 

NOS ANOS SESENTA o meu pai cometía a insensatez de apañar percebes nas mareas vivas de setembro. Aínda lembro o salitre tentador e o temor de velo desaparecer entre as rochas de Esteiro. Soxuzgaba a súa vida á ditadura das ondas altas. Coller percebes no medio do perigo era a súa rebelión contra a rutina. Xa na mesa, trataba de concienciarnos como os últimos exemplares dunha especie que se extinguiría coa década dos 70: o homo degustador de comida. «En el futuro, os alimentaréis con píldoras de colores que no sabrán a nada», ameazaba para que degustásemos conscientemente os seus percebes.
O meu pai equivocouse na forma, pero non no contido. As froitas e as hortalizas non se compran en caixas de medicamentos, pero a industria puxo tanto esforzo en facelas bonitas que lles anulou o sabor. Así que, dúas veces por semana, cruzo a cidade de extremo a extremo para atopar unhas clementinas feas cheas de verrugas que son unha gloria, e uns tomates que saben, inesperadamente, a tomate. Chámase Rebelión porque o revolucionario na horta é a autenticidade.
O venres estiven mirando o álbum ilustrado Sementes (Xerais), no que Sonia García Vidal debuxa unha sociedade industrializada con radicalidade, na que as persoas aliméntanse de «pilulas que imitan todos os sabores, todas as cores e formas dos alimentos dos que xa non nos lembramos». Pero lembran «un aroma que as pílulas non teñeñ», tal e como acontecía na distopía setenteira do meu pai. Eu tamén lembro o cheiro dos morangos silvestres e do pirixel que medraban no xardín traseiro da casa.
Cadroume ler sobre distopías estes días. A fin de semana andei con O centro do labirinto (Xerais), a novela na que Agustín Fernández Paz traza un mundo do 2054 na que todos falan inglés e carente de fronteiras é rexido por un goberno único. Nas marxes dese territorio regulado hai grupos de persoas que loitan por vivir na diversidade de idiomas e de xeitos de comportarse.
O xoves, antes de percorrer Lugo dunha banda a outra na busca do sabor, erguínme á hora na que abren os mercados de froita e fixen outra lectura distópica: Primera página. Vida de un periodista 1944-1988 (Debate), as memorias de Juan Luis Cebrián.
Teño unha visión contradictoria de Cebrián. O meu sogro era amigo do seu cuñado Payel, o militante do Partido Comunista que lle prestou o Bentley cor crema para que fose á voda de Jesús de Aguirre con Cayetana de Alba. O meu sogro adoitaba acudir á casa de Payel nas medianoites frías do Madrid tardofranquista. Ás veces, subían un par de andares e compartían o wishkey con Juan Luis Cebrián. O meu sogro caracterízamo como un home sensato e coloquial. A visión oposta venme da lectura das cifras que disque cobra como presidente de PRISA.
Norman Mailer describía o periodista como «alguén que pode pode contarche dez boas historias na barra dun bar». E Juan Luis Cebrián conta nas súas memorias dez boas historias ambientadas nesa utopía estragada por Franco que foi o fascismo en España. Eu, que soamente vivín unha década baixo a contrarreforma do ferrolán, valoro ás veces senon tería sido preferible o triunfo dos falanxistas. Polo menos, Dionisio Ridruejo estudiara a Dante e a Petrarca, e tiña inclinación a batirse en do romántico de pistolas contra monárquicos e conservadores. Franco atesouraba as lecturas obrigatorias da Academia Militar de Zaragoza —coa súa carga de melancolía polo imprerio onde non se poñía o sol— e padecía propensión á crueldade.
Segundo Cebrián houbo dúas figuras franquistas e galegas, Juan José Rosón e Manuel Fraga, que viron nel un elemento interesante para achegar forzas na demolición do réxime. Payel, o cuñado comunista, animouno a entrar no baluarte franquista «ya que no eres de los nuestros», porque había que situarse para o futuro.
Juan José Rosón designouno para dirixir os Informativos de TVE. Soamente lle pediu que escribise unha carta ao herdeiro de Franco, Arias Navarro. Na mañá antes de ocuparse do cargo, o político de Becerreá citouno nunha cafetería. Rosón recolleu a misiva orixinal e cambiouno por un folio dobrado en catro que quitou do abrigo. No novo texto, Cebrián declaraba asumir «sin reservas los logros de Franco». «Es solo un formalismo y lo importante es la tarea que tenemos por delante», garantiulle instándoo a asinar. Había que acalmar á besta.
Como director de Informativos non tardaría en recibir de modo clandestino unha copia dun informe confidencial no que os servizos secretos valoraban a súa xestión baixo o título de La subversión comunista en TVE.
Manuel Fraga aparece varias veces en Primera página. Conta o periodista que «el empeño estelar de Fraga era sacar El País a la calle», cando era embaixador en Londres. Franco impediuno ata novembro de 1975, ao ter que ceder por unha causa de forza maior. O deseñador do diario foi o alemán Reinhard Gäde. A maiores de organizar xornais, Gäde coñecía a España á que chegara. «Un buen periódico necesita un pequeño toque de fascismo», aconsellou a Cebrián.
Gäde non se equivocaba. Ás oito da mañá do 4 de maio de 1976, segundo saíu o primeiro número de El País, espertouno unha chamada irada de Fraga: «¡Este no es el periódico que queríamos, no es un periódico liberal!».


mercredi 15 février 2017

PANADEIROS ADVENTISTAS DO SÉPTIMO DÍA

captura_1

 

Aquela mañá mandáranme entrevistar na tardiña á superiora da clausura dominica de Lugo, non lembro o motivo; asomou cunha voz enclaustrada tras a opacidade do torno e presenteime e ela suspirou un berro que dicía: "¡Ah, es usted periodista! ¡No queremos saber nada con los periodistas!" ou algo igual de cristiano e misericordioso. A Igrexa católica sempre foi unha canalizadora experta de inmensas cantidades de información (pensa nos mosteiros medivais); pero rexeita todo coñecemento ou noticia que non pase polo seu nihil obstat. O arcebispo de Santiago pertence a esa Igrexa Pedes in Terra ad Sidera Visus que determinou durante séculos as gracietas que nos podían facer graza e as que debían irarnos, e pretende seguir vixilando o movemento dos nosos queixos e dos nosos beizos; o arcebispo, dicíache, está enfadado con Alberto Guitián porque pintou un papa conducindo inocente e borrachamente un papamóbil de trampa e cartón. Non faltaron os reforzos para este poderoso aquí, na Terra, como no Ceo vido a menos na sacrosanta figura de Paula Prado, a señora dos "regalos de la hostia" (perdoa a blasfemia, pero a católica Prado fala así de torto), que para recibir bolsos incorruptos como o brazo de Santa Teresa é agnóstica e para criticar un chiste, é crente, para desafiar en plan puxilato de rapeiros ao alcalde da Coruña (non sei que ten que ver nisto, pero Prado cítao) a que se escarnie e se maldiga o Islam. Ben, como razoamento non vai lonxe; pero ese foi. A esta fronte antihumor co noso sumouse Abogados Cristianos, que teñen un talante conciliador e resignado e din que "se aprovechan de los cristianos, que en vez de volar a los autores ofrecemos la otra mejilla", o que é unha tranquilidade para Charlie Hebdo, para Guitián e para as compañías aéreas.

Posté par Jaureguizar à 11:07 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

vendredi 10 février 2017

UNHA NOITE SOLITARIA NO HOTEL MALTA

piredda_coloniabolognese3_italy_

Non recordo terlle falado a ninguén de que Vázquez Montalbán se encerrou en vixilia nun museo de cera para contalo na Interviú. 

O LUNS POLA NOITE estaba sentado nun café con Óscar. Liberaba un longo e pesaroso monólogo baseado na idea de que a chegada de Donald Trump ao poder aumentou as vendas de 1984, a novela distópica de George Orwell. Fun interrumpido suavemente polo meu amigo. Quitou unha chave do peto e pousona sobre o metacrilato. Era tosca, debía de pesar medio lingote de ferro, e levaba un M gravado na cabeza.
Explicoume que abría unha porta que estaba enfronte. Era un edificio abandonado, pero aínda conservaba un recordo da súa grandeza e da pintura da fachada. «Acordas que me contaras que Vázquez Montalbán pasou unha noite nun museo de cera?», preguntoume. Non acordaba, pero mentín. El desafioume: «Non te atreves a botar unha noite solitaria no Hotel Malta». «Por suposto que me atrevo!», volvín mentir. Como todos os que somos covardes, finxín unha valentía propia do Corto Maltés, o personaxe do cómic de Hugo Pratt. Pensei en que, se o pai do escritor bretón Chautebriand o obrigaba a durmir nunha cámara escura —que o rapaz comparaba cunha tumba— para fortalecer o seu espírito, debería someterme a unha disciplina semellante.
O Corto Maltés é un navegante solitario, calado e melancólico, que vivía para «buscar o ben alleo antes que o propio», que aseguraba Chautebriand. O pai de Chautebriand era tamén navegante, pero cruel e arroxado porque se enriqueceu traficando con escravos e practicando o corso.
Tras aceptar o desafío de durmir nun edificio abandonado vinme prendendo a luz do móbil para meter a chave no portón do Hotel Malta. Alumei unha entrada preciosa. Unha porta falsa tallada con estética modernista francesa e motivos decorativos árabes, tan queridas nos pequenos hoteis que rodean o porto maltés de La Valeta. Había un recibidor no que quedaran chaves de ferro e cartas sen entregar. Subín as escaleiras para percorrer o primeiro andar. Causaba o desencanto das cidades bombardeadas. Algúns tabiques presentaban fendas e as camas estaban cubertas de restos minúsculos de pintura, como se o teito sufrise de caspa. Os baños presentaban regueiros verdosos, parecía que a selva do Amazonas tivese marchado polos desaguadoiros. En cada estancia había unha cama, algunhas estaban todavía agardando a ser feitas, e nos armarios quedaban chaquetas e pantalóns dalgún mariñeiro co vicio de esquecer as cousas que non son importantes.
Volvín ás escaleiras e subín ao segundo andar. Nunha mesa de noite atopei unha tradución de 1850 de Memorias de ultratumba, o libro no que Chautebriand (1768-1848) conta a Historia de Francia durante a primeira metade do século XIX como testemuña —foi embaixador en Londres e Berlín, e ministro de Francia—. Tras acadar sona como defensor da relixión co libro O xenio do cristianismo, loitou como soldado no Exército dos Príncipes contra a República xurdida da Revolución Francesa, exiliouse como un miserable en Londres, loubou a Napoleón antes de que este se convertise nun ditador e advertiu aos Borbóns: «Volvestes sen motivo aos vosos palacios, non vos ocupastes máis que de exhumacións e funerais, o tempo da vosa vida pasou». Viaxou a Estados Unidos en 1791 e quedou fascinado coa república alí establecida. Viviu os últimos días retirado nun apartamento de París en xullo de 1848. Unha nova revolución facía vibrar a rúa.
Chautebriand está enterrado na beira do mar bretón, nun illote de Saint Malo. Jean Paul Sartre foi visitalo cando era novo. O pensador estaba convencido de que Chautebriand representaba o máis puro do reaccionarismo francés. Quitou o seu marxismo pola bragueta e mexou sobre o sepulcro do escritor. Maurras rexeitouno na dereita porque era «un romántico amante do suicidio». Chautebriand estivo descolocado ideoloxicamente durante toda a súa vida. «Por que cheguei nunha época na que estou tan fóra de lugar?», cuestiona en Memorias de ultratumba, un libro no que trata de asentar e explicarse os numerosos acontecementos históricos e violentos que presenciou. Ao igual que o Corto Maltés, vivía a axitación cun código de ética e tristeza.
Collín as Memorias de ultratumba e baixei as escaleiras. Pensei que a edición de Acantilado que teño na casa, de 2004, sería máis doada de ler; pero había de trasnoitar no Hotel Malta.
Descendín ata a cafetería. A estética francesa estaba tamén na barra longa e limpa, e nas mesas de mármore nas que os xogadores deixaran unha baralla a medio xogar, notas referentes a puntuacións, copas sen beber de todo e cabichas desprezadas. Como souben que non soportaría unha noite coas presenzas deses xogadores —invisibles, pero vivas na miña imaxinación—, saín á rúa e fun durmir na casa.
Espertei cedo, sacudido polo exemplo moral de Chautebriand, quen dicía que «os feitos fan máis traidores que as opinións». Regresei ao Hotel Malta para non ser un traidor. Ás oito da mañá atravesei a rúa dende o edificio ata a cafetería e devolvín a chave a Óscar. El nunca saberá que son un Vázquez Montalbán falsario, un home que soamente se atreve a ser o Corto Maltés como lector.

ORATORIO

Abandoned-Church-4e338ae2d9d3c_hires

A Igrexa lucense anda en tempo de desolación, que é impropio de mudanzas, segundo San Ignacio. Vin estes días unha pancarta diante do Pazo Episcopal de Lugo contra uns cambios de sacerdotes. Non lembro a ninguén manifestándose urbi et orbe na diócese polo traslado dun asistente social ou dun médico. Debe de ser que as necesidades e as doenzas do corpo carecen de trascendencia. O meu entusiamo espiritual difuminouse cando empecei a comprender as palabras que usaba o cura e a descifrar os seus ritos. A miña tía Charo conservaba as formas da fascinación. Dispuxera un oratorio na dependencia da súa casa asignada á criada. Charo non tiña servidume porque era forte e xuizosa, e non necesitaba que lle cortasen o bonito para o marmitako ou lle quitasen brillo á vaixela de Limoges que herdara do sogro, un industrial catalán da salgadura. Aproveitou a habitación para colocar un altar de advocación a Santa Eufemia, moi coqueto, e máis un reclinatorio. Ambas as pezas fíxollas un tallista que era novicio no mosteiro de Sobrado. Aínda conservo a carta en latín na que Charo lle fixo a encarga. A miña tía entraba no seu oratorio doméstico, axeonllábase e imaxinábase nunha misa preconciliar no  Trento do século XVI. Non lembro un recollemento comparable. Ao morrer ela, faltoume a  solemnidade espitirual e a miña fe volveuse evanescente. Nunca atopei ninguén que tivese tal comuñón de corpo e alma.

Posté par Jaureguizar à 13:48 - Commentaires [2] - Permalien [#]
Tags : , ,

lundi 6 février 2017

BRANQUIAS

150396_638552629495176_223424031_n-680x715

OS VECIÑOS DO QUE era Portomarín ata que se trasladou a un alto paraconstruír un encoro están afeitos a marchar das casas no verán por culpa das secas. Buscan algún remanso de auga río arriba. Agardan e regresan coa tempada das chuvias. Pero a ruindade do ceo neste inverno obrigounos a escapar fóra de tempada. Eu teño escrita algunha reportaxe cando se cumpriron os 50 anos do cambio de ubicación, en 2013. As persoas que quedaron na vila de abaixo comentaban que, ao primeiro, cando lles asolagaron as casas, todo eran problemas: os camiños estaban enlamados, as humidades nas vivendas eran permanentes e non había quen dese quitado agua dos pozos. O cura confesoume que levaba mal que os estandartes flotasen porque iso deslocía horriblemente as procesións. Pero todos recoñecían que se acabaran adaptando e en que vivir varios metros por debaixo do nivel da auga ten vantaxes, como que a temperatura mantese constante todo o ano, polo que excusan de prender as chimeneas. Non nacen moitos nenos porque non hai quen os cree, pero os rapaces do Portomarín vello son valoradísimos como buzos nas plataformas petrolíferas do Mar do Norte grazas á súa capacidade para mergullarse durante case media hora sen necesitar bombonas. Mesmo hai quen sospeita que están desenvolvendo branquias.

Posté par Jaureguizar à 11:48 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,


dimanche 5 février 2017

OS ÁTOMOS, O ESPAZO BALEIRO E A OPINIÓN

RING IN SYNAGOGUE

O MARTES VISITEI a catedral de Lugo. Entro de cando en vez porque está tan céntrica como todas as catedrais que construíron cidades ao seu redor e porque me fascina ese amplo espazo cheo de recunchos intrigantes e figuras elevándose aos ceos. En cuestión de fe, coincido co filósofo grego Demócrito en que «existen os átomos e o espazo baleiro, todo o demás é opinión».
O luns lera a copla de Antonio Burgos (Sevilla, 1943) á morte de Bimba Bosé. O columnista afeaba nun tuit a «boa viaxe» que Miguel Bosé lle dedicara á sobriña preguntándose «buen viaje ¿dónde? Vaya con el laicismo de la moda del donde quiera que esté".
A miña idea sobre quen é Antonio Burgos é difusa. Bebe das extemporaneidades que tuitea. Todo o que lle recordo son 280 caracteres. A metade deles estaban dedicados a ese pasamento dunha muller por cancro e a outra metade a negar a necesidade de Stephen Hawking por afirmar que «a ciencia non necesita de Deus para explicar o mundo».
Non parece que Hawking descubrise nada excepcional, porque Demócrito é máis eu xa nos repartíramos a realidade entre átomos e espazo baleiro, pero o malo é que debeu tocar algún órgano sensible e recóndito do señor Burgos, quen, desabrido, tuiteou: «El que no es necesario es Stephen Hawking».
Deambulando pola catedral, entrei nunha capela e vin un misal aberto por unha páxina na que San Paulo explicaba aos hebreos que, ao final dos días, Cristo vería aos seus inimigos «postrados a sus pies». Véuseme á cabeza Emile Cioran, o apóstolo do baleiro existencial, o pensador ao que lle reinaba pasear ao bordo da morte, o demente que gozaba coa exasperación. En Adiós a la filosofía (Alianza, 2016) pode comprobarse que tiña algo persoal con San Paulo. «Nunca le reprocharemos lo suficiente haber hecho del cristianismo una religión poco elegante, haber introducido en él las tradiciones más detestables del Antiguo Testamento: la intolerancia, la brutalidad, el provincianismo». Nin Demócrito nin eu estamos de acordo con Cioran. Erguemos a ollada na catedral de Lugo e vemos as luces tamizadas, a verticalidade tallante, a torsión do barroco nos Ollos Grandes e a serenidade do renacemento da capela de San Froilán. A maiores deses átomos, non atopamos máis que baleiro, pero un baleiro opaco e harmonioso coma o acibeche.
Cando quero contemplar interpretacións feroces da relixión busco cadros de Artemisia Gentileschi (1563-1654), unha pintora que usou o dramatismo teatral do seu mestre Caravaggio para pintar elexías a heroínas bíblicas que lle permitisen soportar a violación que padeceu. A súa Xudit cortando a cabeza de Holofernes supera en decisión á de Caravaggio.
Aínda onte comecei Anibal e o pintor (Xerais), a novela que vén de dedicarlle Xavier Paz. Sobre Artemisia escribe Paz que «as súas heroínas son mulleres guerreiras, verdugos armados, como Xudit ou Xael, ou vítimas desarmadas como Susana, ou pecadoras arrepentidas como María Magdalena». Neste tempo en que a ideoloxía feminista é a única que goza de vitalidade, Artemisia é unha figura a investigar.
Antonio Burgos debería interesarse por ela para non escribir eses tuits tan desagradables. Os 140 caracteres dedicados a Bimba Bosé soamente lle serviron para que o ultraísta Salvador Sostres se metese a presciptor moral en You Tube. Sostres manifestaba nun vídeo a sospeita dos crentes de que todo ateo é un converso potencial, de que, no tempo das ofertas que provoca o medo a desaparecer, «acaban rezando de rodillas». Sostres non coñece aquilo de Cioran: «Siempre prefirieron los hombres desesperarse de rodillas que de pie». A min non me consolaría que ninguén compartise as miñas crenzas por pánico a morrer.
A Salvador Sostres pásalle o mesmo que dicía Monseñor Tarancón sobre o Papa Xoán Paulo II: «Se cree que todo el mundo es Polonia». Para o cardenal español, o pontífice tiña o defecto de proceder «de un país de cristinización tardía», o que explicaría a contrarreforma expiatoria que aplicou no seu mandato.
Tamén lle lin un tuit sobre o dossier Burgos a Jorge Bustos, un dos novos columnistas de prosa barroca e ideas arraigadas que tanto gustarían ao meu tío carlista. Eu non teño o gusto. Argumentaba que o problema de Burgos é que «no pudo matizar» a súa bocalada draconiana sobre Bimba Bosé. Mellor deixalo estar: se matiza, podería ser peor. Burgos debeu de ser cristianizado tardiamente.
Terei que empezar a ler a ese exército de redentores que garda os muros da patria na prensa confesional se quero igualar a emoción que experimentaba Cioran lendo a San Paulo: «Cuando ya no sé a quien detestar, abro las Epístolas y me tranquilizo. Tengo a mi hombre. Me pone en trance, me hace temblar. Para odiarlo de cerca, como un contemporáneo, doy un salto de veinte siglos y lo sigo en sus giras; sus éxitos me descorazonan, los suplicios que se inflinge me llenan de gozo».
A miña distancia con Emile Cioran é que carezo dunha opinión sobre San Paulo, pero a escrita sarcástica de Antonio Burgos a respecto da morte dunha muller atea paréceme encarnizadamente cioranesca.

samedi 4 février 2017

BALEA

cockspur-island-lighthouse-1470315611AoK

Soñei co meu tío Santiago. Atopeino pola rúa. Cando faleceu pesaba máis de cen quilos, pero no soño camiñaba lixeiro, uns milímetros sobre o pavemento. Deume un abrazo cariñoso, pero breve e urxente. Díxome que tiñamos que reunir á familia agora que el estaba de regreso no mundo. Levaba présa. Buscaba un restaurante no que devorar o tempo extra e saborear un chuletón. A morte intensificara a súa convición vitalista de que debía de ser feliz, como se unha firma de coches de elite lle confirmase que a súa vida non tería sentido senón aceleraba de 0 a 100 en tres segundos. Non se preguntaba pola fustración de non poder acelerar eternamente, da decepción posterior a eses tres segundos. Os peixes teñen unha memoria que dura ese tempo, pero o meu tío posuía unha memoria de balea. Os gurús da autoaxuda enriquécense con libros e conferencias nos que nos invitan ao contrario: conformarnos co reparto que nos tocou na ruleta da fortuna, esa idea medieval que inspira os tarots baratos. O meu pai foi feliz dentro das posiblidades de selo: dun xeito intermitente e parcial. Ás veces soño con que remo nun chalano ata o faro de Burela e o atopo collendo percebes cun coitelo que o meu tío Santiago lle trouxera da Guinea Española. Nunca vin esa escena, contouma el. Con soños como ese logro ser feliz de modo completo, pero acabo espertando.

Posté par Jaureguizar à 06:04 - Commentaires [2] - Permalien [#]
Tags : , , ,

AEROPORTO AIRIÑOS, AIRIÑOS AIRES

Riverside Drive

A DENTISTA amosoume o luns unha praca dos corredores interiores da miña boca. Explicoume a estratexia bélica que aplicaría durante as dúas horas seguintes. Mentras falaba do asalto sorpresivo que acometería co torno contra as almenas premolares e da carga retardada coa espátula polo flanco dereito, eu lembraba Le Rhin. Lettres à un ami (O Rin, Cartas a un amigo), de Victor Hugo. O novelista visitou en 1840 as ruínas do castelo de Heidelberg, en Alemana, que fora palacio de Federico IV. «Non podes imaxinar a furia coa que os franceses o devastaron entre 1689 e 1693. Barrenaron as terrazas e as entradas das torres mestras; prenderon lume nas teitumes, fixeron estoupar bombas entre as Dianas e as Venus das fachadas», escribe cun pracer violento e perverso.
Mentres se me adormecían a anestesia e a boca souben por El Español que demoleran a Casa Guzmán, o precioso chalet que o noso Alejandro de la Sota (Pontevedra, 1913; Madrid, 1996), deixara en Algete en 1972. De la Sota explicara ao seu cliente que «lo bueno de hoy en día es que podemos hacer una casa abierta que se cierre; parece que es una tontería, pero esa es la gran novedad. Estar dentro de tu casa y que en ella penetre el jardín». A vivenda é tan valiosa que o Museo de Arquitectura de Munich loitou por facerse coa maqueta e é referencia para os estudantes. As segundas xeracións son dadas á barbarie: os herdeiros da Casa Guzmán tirárona para erixir un edificio aparatoso, tosco; con aire de cuartel prusiano.
Xa recomendaba Victor Hugo que «cando se fai unha ruína, hai que facela ben». Non se lle pode negar ese logro a Medea, que protagoniza obra teatral de Seneca que vén de traducir José Manuel Otero para Toxosoutos. O martes falei co excatedrático de Latín, que me contou o escritor cordobés usa a historia da muller que asasina —mesmo aos seus fillos— por desamor e vinganza para explicar que o xerme do caos está dentro do cosmos, «que a civilización acaba matando o progreso». Engadiu que Séneca viviu o tempo de Calígula e Nerón, «polo que usa a traxedia para interpretar a civilización do seu tempo». A maiores, apuntou que Medea está ambientada en Corinto, que se consideraba daquela unha cidade ideal.
O autor latino ignorou a advertencia de Platón de que «a cercanía ao mar provoca nas cidades unha tendencia á desorde». Maruja Mallo desménteo. Naceu en Viveiro, onde Galicia limita con Inglaterra mar por medio, e realizou unha arte obsesivamente ordenada, sobre todo se a miramos en contraste coa improvisación vitalista que gobernou a súa vida. A Real Academia Galega de Belas Artes estará o sábado en Lugo para decicir os actos que lle organiza polo Día das Artes Galegas.
A referencia a Platón linlla a Jean-Yves Jouannais en El uso de las ruinas (Acantilado), unha historia de cidades destruídas que avanza dende Mesopotamia ata o Nova York do 2001. A solitaria conclusión positiva que tira Jouannais das guerras é que favorecen a harmonía entre próximos: «O conflito arrastra aos pobos a non preocuparse máis que os uns dos outros».
Os destrutores tamén teñen unha moral, aínda que é unha moral persoal e danina para os outros. O director Óliver Laxe busca ese residuo ético na mente dos incendiarios. Un deles protagonizará a súa próxima película, Aquilo que arde. «A través da figura dun pirómano quero que o espectador entenda que quen sofre é por que, á súa vez, está a sufrir», defende. Onte fixo un cásting en Navia de Suarna, na montaña de Lugo, para rodar no verán.
O venres estiven lendo a Xavier Senín (O alfaite portugués, Galaxia). Ambienta na fronteiriza Lobeira unha serie de estampas —un cobrador da luz acusado de contrabandista, un xastre luso esnaquizdo pola confección ou un sancristán que interpreta Yesterday en misa—, que recordan os personaxes de calquera vila desa Galicia que vai quedando soterrada.
Non me gusta que esa capa do noso país desapareza, pero agradecería que se esfumase esoutra que pensa que soamente Rosalía e Castelao foron necesarios. Cada vez que se fai unha dotación importante cóllese o nome dun dos dous de sempre para bautizalo. En Vigo aínda saben que hai máis persoeiros porque puxeron Álvaro Cunqueiro ao novo hospital. Daquela lin argumentos solventes, como que «era fillo dun farmacéutico e dedicou a esa profesión Tertulia de boticas prodigiosas e escola de menciñeiros».
Tras a charramangueirada viguesa, o Concello de Santiago quere chamar Rosalía de Castro ao aeroporto da Lavacolla —Lava-colla, o lugar onde os peregrinos lavaban as partes antes de entrar na cidade santa—. Non tardará en saír o concelleiro que argumente que ter escrito «airiños, airiños aires» é base abonda para tan alta dignidade. Estou por mandarlles o libro Catro aviadores galegos. A vida de Jose Piñeiro, Joaquín Loriga, Iglesias Brage y Ramon Franco (2006), que Ismael González dedidou os pioneiros da nosa aeronáutica. Cando menos, soaránlles Ramón Franco —para mal— e Joaquín Loriga —polo neto, o escritor Ray Loriga—.
A corporación santiaguesa asentiu por unanimidade. Non houbo un edil que se preguntase se a señora De Castro pilotara algo, ou se, por un supoñer, collera unha saba para lanzarse dende o campanario de Bastavales a abaixo.

samedi 21 janvier 2017

LEE MILLER NA BAÑEIRA DE HITLER

141013-lee-miller-bathtub

AO PRINCIPIO DA súa estadía nos Estados Unidos, Vladimir Nábokov foi curtar o pelo. O perruqueiro, segundo extendía a tea branca sobre o peito, sinalou: «Nótase que é vostede inglés, acaba de chegar a América e escribe vostede nun xornal». «Como pode saber todo iso sobre min se vén de coñecerme?». O home fixo chasquear as tesoiras e desvelou: «Porque a súa pronuncia é inglesa, porque aínda non tivo tempo a gastar os seus zapatos europeos e porque ten a cabeza de fronte alta típica dos que escriben nos xornais». Nábokov contestou marabillado: «É vostede Sherlock Homes?» O barbeiro quedou calado. Uns minutos máis tarde, con voz tímida, confesou que non sabía quen era o tal Sherlock Holmes.
Brian Boyd recolle esa anécdota dun texto propio escritor en Vladimir Nábokov. Los años americanos (Anagrama, 2006). Nábokov aprendera en inglés e francés na súa infancia aristocrática en San Petersburgo ata que o seu pai, horrorizado, lle puxo un profesor de ruso. A familia houbo de exiliarse da Revolución Soviética en 1919 para asentarse en Berlín. Pero non foron os bolxeviques que mataron ao pai, senón un zarista, que disparou en 1922 contra o seu republicanismo. Anos máis tarde o nazismo enviaría a un campo de concentración un irmán seu. Daquela Vladimir montou a súa muller e o seu fillo no primeiro tren que saíu en dirección contraria ao campo de concentración de Dachau. Acabaron en París.
A biografía que fixo Brian Boyd describe, ata o extenuante, cada paso do autor por Estados Unidos tras escapar da capital francesa tres semanas antes de que Hitler se pasease baixo a Torre Eiffel.
Os creadores asentados en París durante o réxime de Vichy tiveron que elixir entre arriscarse a quedar ou correr. O fotógrafo xudeo, Man Ray, marchou a Nova York eludindo o asalto nazi de xuño de 1940. A súa moza, Lee Miller, abandonárao uns anos antes, en 1932, despois dun tempo de deixar que a fotografase como modelo profesional —o oficio que aprendera posando para Vogue— e dun tempo de aprender técnica con el. Aturouno ata o día ao que a Man Ray se lle ocorreu facer unha caricatura dos suicidas retratándose cunha pistola nunha man e unha corda ao pescozo.
Durante ese tempo de guerra en Europa, Nábokov usou unha boa parte da súa enerxía en abrir os ollos norteamericanos á crueldade de Stalin. Os seus novos veciños non entendían o paralelismo que lles facía con Hitler. Aplicaban a lóxica simplista de que, calquera que se opuxese ao exterminador ario, era un serafín devoto da liberdade.
O debuxante Hergé tivo unha visión parcial. Beirou a atracción que lle causaba o nazismo camiñando polo catolicismo e o nacionalismo extremos. As primeiras tiras do seu personaxe máis sonado, Tintín, comezaron a publicarse na publicación relixiosa belga La Vingtième Siècle.
Todo tintinófilo recoñece que esa publicación de debutante, Tintín no país dos soviets é unha mostra de que o máis lamentable principio pode evolucionar cara a un gran final. O mércores volvín ler ese panfleto no que Hergé, coa tosquedade ideolóxica dos 22 anos, adoutrina aos pequenos e piadosos lectores do suplemento Le Petit Vingtième sobre a Rusia de Stalin: amosa as eleccións trapalleiras, as desaparicións eternas de opositores, o roubo de comida ao pobo, a arbitrariedade dos responsables políticos e a obsesión propagandística do ditador. Todas esas denuncias confirmáronse posteriormente, pero Hergé denunciounas coa única base documental de que llas contara o abate Norbert Wallez, que dirixía a publicación.
Esa historieta ten un debuxo basto e un guión forzado ata os límites. Mesmo chega a extremos nos que Tintín, encerrado por un axente bolxevique nun soto que dá a un río, atopan un traxe completo de mergullador esquecido nun extremo da cela.
Hai tres cousas que eu salvaría de Tintín no país dos soviets: os coches, as lanchas deportivas e a combinación de branco e negro. Este último aspecto parece ser o único que convencía ao debuxante, pois durante case medio século prohibiu a súa reedición. Aínda así, foi o único traballo seu que non consentiu en que se publicase en cor. Algo que a súa editorial, Casterman, debe tomar por capricho de autor porque vai colorealo. O motivo é que se cumpren 88 anos da súa aparición, e todos temos asumida a ditadura das efemérides.
Contra as ditaduras nunca estamos suficientemente armados. Picasso resistiu no París nazi con toda a convicción no comunismo e na arte. Para meter medo ao seu medo botou a entrada dos aliados na cidade pintando e cantando a coves para non escoitar os disparos nin os ruído ferinte dos tanques que atravesaban a rúa. Unha mañá petaron na porta. Aínda podía a derradeira visita da Gestapo. « Nunca pensei que serías o primeiro soldado aliado que vería», comentou Picasso a Lee Miller. A visitante comentoulle que desembarcara un mes antes na praia de Omaha e que soubera daquela que tiña toda unha guerra mundial ao seu dispor.
Estivo uns días na casa de Picasso, pero despois uniuse á vangarda contra Hitler. Fotografíaba o espanto bélico para a frívola Vogue. Tirou imaxes das primeiras veces que o exército americano usou napalm. Foi sobre Dresde. Tivo que soportar que llas censurasen.
Lee Miller manchou as botas coa lama de Dachau e evitou limpalas ata que chegou ao cuarto de baño de Hitler. Lavouse na súa bañeira e durmiu unha sesta na cama de Eva Braun. Tivo un pesadelo con centos de xudeos que eran coma follas de papel que voan ao aire da morte e nunca espertou. Viviu o resto do seu tempo alcoholizándose para apaciguar as súas fotografías do Inferno.

vendredi 13 janvier 2017

OS MEUS FILLOS NON TRABALLARÁN A TERRA

ST+Berger+image

O MARTES FUN VER a película de ciencia ficción Passengers (Pasaxeiros). Uns habitantes da Terra emigran a outro planeta para renovar as súas vidas. Está protagonizada por unha boa actriz que é guapa, Jennifer Lawrence, e por un guapo que vaia por Deus como actor, Chris Pratt. Passengers parte dunha idea cargada de futuro e comeza como un fascinante espectáculo de Hollywood. O director, Morten Tyldum, condúcea cara a un telefilme romántico ideal para a sobremesa de Antena 3.
Jennifer Lawrence fai de xornalista que quere botar un ano nunha colonia doutra galaxia para volver á Terra e contalo, e Chris Pratt fai de mecánico que escapa do paro provocado pola tecnificación, que anula calquera necesidade de reparación. A película trata da ilusión e a soedade que acompañan a todo emigrante. Blanco Amor valoraba máis a ilusión na odisea que o levara de Ourense a Bos Aires: «Se non chego marchar, teríame convertido en Wenceslao Fernández Flórez».
Crieime nas aforas de Ribadeo, no medio dun campo ao que non pertencía. Os meus amigos eran fillos de labregos. A miña casa estaba nos terreos onde remataron hai pouco unha residencia de ancianos. Será habitada polos que non se atreveron a emigrar e polos valentes que viviron o mundo e regresaron. Ningún deles escolleu a vida de limitacións que era o campo galego nos anos 70. Emily Brönte apuntou que todos temos a certidume de que «hai unha existencia, ou debería habela, máis alá de nós mesmos». Algúns exploraron esa certidume.
O luns, cando volvía de vacacións á miña vila, morreu John Berger. O magnífico escritor. Residía na Alta Saboia francesa. Facía libros sobre a dificultade dos granxeiros para sobrelevar a vida rural como unha bonita poesía tráxica.
Eu tamén plantei patacas e amorodos por diversión. Eles non vían atractivo en volver á casa co lombo dorido e as mans sucias de terra. Nunca me atrevín a contarlles que o facía para ser un deles. Tratei de equiparar o meu pracer de apañar patacas coa súa obriga familiar de facelo.
Berger atribúe a un personaxe seu de Porca terra (Rinoceronte), un campesiño, a afirmación de que «os meus fillos non traballarán a terra. Queren ter as fins de semana libres e vacacións e un traballo fixo. Gústalles ter un cartos no peto para poder gastalos. Michel foi traballar nunha fábrica. Edouard traballa nun comercio». Dous amigos meus traballan na industria, outro ten unha empresa de mobles de cociña; mesmo un estudou arquitectura técnica cunha bolsa. Manuel era o máis intelixente de nós. Nunca sentín un lamento dos pais porque non traballen a terra.
As súas leiras no barrio están agora ocupadas por chalés. O venres escoitei na Radio Galega que «cada vez máis mozos se incorporan ás explotacións gandeiras». O locutor daba a noticia dese fracaso co mesmo ton triunfal que cando anunciaba a toma dunha cidade ao DAESH.
A miña visión do campo está máis cerca da que describe Emily Brönte en Cumbres borrascosas (1847), que ando lendo estes días na edición de Penguin Classics. Cando o Señor Lockwood chega ao lugar descríbeo como «un paraíso para un misántropo», un lugar para gozar dunha soedade buscada. A partir dese arranque, Brönte nos conta unhas vidas desoladas e brutais.
A ollada idealista de John Berger lémbrame máis ao Chíchikov, da novela Almas muertas (Alianza), de Nicolai Gógol. Chíchikov vai polas aldeas comprando almas mortas —campesiños falecidos sen que se rexistrase o seu pasamento—. Cada alma morta era unha mellora na subvención que daban na Rusia dos zares aos terratenentes. O balance entre o que gasta Chíchikov en comprar nomes de labregos finados non lle sae a conta, pero soña con ser propietario dunha grande extensión de terreo.
Percibo que o feito de que os nosos rapaces queden no campo non ten que ver cun proxecto vital, senón cunha resignación laboral. Xa non temos porto de acollida, como Bos Aires foi para Blanco Amor. O galeguismo que vibrou na cidade arxentina decreceu ata ser unha nostalxia que se apaga á luz de catro candís románticos.
Otero Pedrayo é unha figura de museo de cera, aínda que el puido pensar que era o autor de As mágoas do mozo Werther (Galaxia) e que había de ter un Eckermann que lle dedicase un tomo de memorias como Conversaciones con Goethe (Acantilado). Leo no Facebook de Chamádeme Ismael que Blanco Amor lle propuxo a Otero Pedrayo un libro de conversas. «Non pretenderá ser vostede Eckermann», desprezou o divo. «Non, tampouco pretendo que sexa vostede Goethe», respondeu Blanco Amor.
Entre mentres, as marchas siguen. O xoves lin carta de despedida de Víctor Freixanes como director de Galaxia. Freixanes —podo dicilo agora que marchou— fixo un traballo estupendo: aplicou a imprescindible renovación da editorial con valentía e acerto, e abriu unha soberbia liña de traducción. O seu erro foi mirar a Bos Aires, añorar o galeguismo austral e montar a editorial en castelán Mar Maior.
No texto de adeus, Freixanes solicita apoio para o seu sustituto, Francisco Castro. Debemos darllo, polo ben do país. O proxecto do novo director é unha incógnita que precisa tempo para resolverse. Galaxia, como boa parte do sector editorial, proponse emigrar cara ao libro intanxible. A lectura dixital en galego é o novo Bos Aires.