O CABARET VOLTAIRE de Jaureguizar. Le journal d'un flâneur. Seit januar 2005.

vendredi 17 novembre 2017

UN PARAUGAS DE LOITO CHAMADO RAMÓN

2014+14oakeshott2(1)

TEÑO A INCONSCIENCIA de andar sempre con menos roupa enriba da que preciso. Son perito en mendigar o sol, en camiñar buscando a súa calor dourada. Nunca cubro itinerarios racionais, senón que vou virando e desembocando por unhas rúas ou outras en función do sombrizas que sexan. Os meus itinerarios nunca son lóxicos. Dende que lin a Michael Oakeshott asumo que ese prestixio co que brilla o racionalismo dende a alba de gloria que foi o Renacemento debe ser cuestionado. Oakeshott apostaba pola tradición, polo coñecido. A calor solar é unha tradición milenaria, moi anterior ao racionalismo.

O luns quedei con Óscar López Alba. El vive ao noroeste da miña casa. O sol estaba deixándose caer xa polo oeste, pero eu debía debía dirixirme ao Lugo septentrional para chegar á cita. A luz quente comportábase como un deses pallasos que saltan das cámaras de fotos de xoguete. Aparecía en cada rúa perpendicular para desaparecer ao cruzala.
Quedamos en O Cairo, un deses cafés típicos de Galicia nos que os vellos fuman nas súas pipas de auga e toman café de émbolo turco. No Cairo, os clientes pisan alfombras persas mentres botan contas a lápis nas mesas de mármore —roubadas no cemiterio que había no solar do Gran Hotel—, sobre o número de tanques que ocuparían a Diagonal postos en ringleira.
Cando cheguei onda Óscar, el notou que o meu corpo estaba termicamente asustado. Logo reparou no motivo e explicoume que o urbanista que deseñou A Milagrosa —non lembraba o nome— inspirouse na vella Alexandría «porque admiraba moito os deseñadores da urbe exipcia, Dionisio de Rodas e Sostrato». A Avenida da Coruña, a estrada que une Lugo e a cidade estado, está orientada ao noroeste. En realidade, aclaroume Óscar, esa avenida está inspirada na Vía Canopa alexandrina, que conducía dende o Porto do Bo Regreso ata o hipódromo, unha vez camiñado o Barrio Xudeo.
O trazado dunha avenida que condiciona todo un barrio non responde a un motivo racional, senón ao costume de camiñar e dirixir os carros nunha dirección concreta formando unha ruta cara á Coruña. Ese itinerario foi asumido polo urbanizador como eixo sobre o que debuxou o resto da Milagrosa.
O mércores regresei a ese barrio, desta volta nun coche calefactado, para asistir á homenaxe da Asociación de Literatura Infantil e Xuvenil Galega (Gálix) ao escritor Paco Martín como socio de honra. Paco tería sido un bo periodista porque responde á definición do oficio que fixo Norman Mailer: «Un xornalista é un tipo capaz de contarche dez boas historias na barra dun bar». Eu nunca o atopei nun bar. Sempre damos neses lugares neutros que son as rúas solleiras do centro. Pero non hai día en que non paremos e non me conte tres ou catro boas historias.
O único que separa a Paco Martín do periodismo é que é un home calmado e os xornalistas sempre andan disfrazados de présa, apretandos os beizos e despedíndose segundo te saúdan, como se tivesen unha urxencia que lles resultase imposible de explicar. A présa é unha tradición que usan para distinguirse doutros profesionais, como os taxistas conducen coches brancos. Óscar contoume que valorara comprar un coche branco nunha feira do motor e da carrocería, pero logrei persuadilo de que era un acto impropio porque el non exerce o oficio de conducir un taxi.
A présa dos xornalistas e a cor dos taxis son tradicións que valoraría Michael Oakeshott, un filósofo político máis ignorado do necesario para o interese das súas reflexións, pero de influencia notable na política de Margaret Thatcher. Hai un parágrafo de Ser conservador y otros ensaios escépticos —de 1962 e recén publicada por Alianza Editorial— no que denuncia o xeito no que «creacións da mente racional» deron logros tan dispares como «a autodeterminación nacional, o federalismo, o voto feminino, a lexislación salarial da hostalería, o Estado mundial (de H. G. Wells ou de calquera outro) e o rexurdimento do gaélico». Ao comenzo do parágrafo indignoume, pero acabei por reparar que era un caixón de xastre tan absurdo e asemade tan verosímil como as historias que me conta Paco Martín.
Non me esquece a anécdota daquel día de invernía e neve no que a nai do escritor lucense baixou ao río Miño para lavar a roupa. Cargaba coa colada e abrigábase malamente cun paraugas, que era O Paraugas da familia. A muller deixou a roupa onda o Miño e, no movemento, O Paraugas —que tiña nome de seu, Ramón, como todas as cousas únicas e prezadas— lanzouse ao aire para voar con vocación de Leonardo da Vinci e acabou flotando cara abaixo no centro xeométrico do río. Alá marchou o paraugas panza arriba mecido pola corrente. Cando a nai de Paco Martín lamentaba o deceso tapando os ollos cos dedos apretados, apareceu o seu home ordeándolle que abandonase aquel loito sobrevido porque lles tocara a Lotería —a Nacional, católica e romana; a de verdade—. Poderían comprar tantos cantos paraugas quixeran. Serían tantos que excusarían de bautizalos como fixeran con Ramón.
A próxima vez que vexa a Paco Martín falareille do primeiro libro de Michael Oakeshott, Guía de clásicos (1936). O volume tivo varias reedicións. O seu éxito exlícase porque, lonxe de enumerar filósofos políticos gregos,descubría trucos para gañar nas carreriras de cabalos.


jeudi 9 novembre 2017

PAXE DE PRINCESA E CRONISTA D O REINO

charles-de-gaulle

A ÚNICA VIDA  QUE non me interesa é a miña. Por iso, dedico o ocio a asomarme ás vidas alleas. Entrei nun hotel de cinco estrelas, en Santiago, para observar rentistas e herdedeiros que se pagan ese luxo un martes pola tarde. Sentei na cafetería de dous euros o café, nada fóra das tarifas medias da Unión Europea. De súpeto, aparecéuseme en carne mortal Jose Aldea, o home que fai todo en Galicia: mantén a discográfica sarriá Ouvirmos, dirixe o Cultugal, promove a actividade do Teatro Colón da Coruña e seica que agora tamén o programa na Cidade da Cultura.

Aldea ten porte ministerial, de alto cargo discreto e eficaz. Fálame o éxito do Culturgal con esa incomprensión coa que falaría dun fillo independizado: é unha creación túa, pero xa non precisa de ti. A feira das industrias culturais galegas, que se celebra en decembro en Pontevedra, non dá acomodadas no programa todas as peticións que se lle cursan. Admiro de Aldea que sabe deixar pasar medio minuto entre o que pensa e o que expresa. Ten unha prudencia exquisita que algúns chaman diplomacia e outros acoutan como sensatez. Quéixeime con el, coma adoito, da desalentada planificación da actividade creativa do país. Xosé escoitoume en silencio, calando os matices que podería indicarme porque coñece mellor ese campo ca min. Actúa coa mesura dun conselleriro de Cultura. Talvez algún día.
A cultura é unha provincia francesa. Para moitos, é un modelo. Parece que o país galo tamén foi un modelo para os golpistas do 1981. Esa aspiración linlla en España en democracia, 1975-2011 (Crítica-Marcial Pons) a Xosé Manoel Nuñez Seixas, o catedrático de Historia Contemporánea, que está regresado tras un grand tour de cinco anos na universidade de Munich. Nesa obra, Seixas achega unha visión xeral do exercicio de lampedusismo que foi a Transición. Todo cambiou para que as elites conservasen os privilexios. Non todos os franquistas gañaron. Manuel Fraga —o noso prusiano impaciente e dotado— sufriu o desencanto de quedar a media cocción de ser Adenauer. Alfonso Armada soñaba cada noite cun cabalo de madeira da súa infancia e con ser De Gaulle. Anos despois, reparou no erro de confiar na tosquedade tricornada de Tejero e na megalomanía de Milans del Bosch.
O ensaio de Seixas achega datos coidadosamente contextualizados e mesmo algunhas picadas a diletantes da Historia como «Pío Moa y otros escribientes». O emulador vigués tardou en caer do cabalo terrorista nos Grapo. Para facerse perdoar, Moa percorre un via crucis de estudos pseudocientíficos nos que trata de asentar o golpe do 36 como unha reacción lexítima duns militares impulsados polo sopro divino cara a manter o empuxe de España como unidade de destino no universal.
Pío Moa lémbrame a Florisel, o servinte dun pazo en Sonata de otoño (Gadir), de Valle Inclán, que se ve no futuro como «paje de una princesa y cronista del reino», pero soamente pode presumir de ser mestre de merlos. Miláns del Bosch quitou os tanques á rúa en Valencia para facer nunha desas exhibicións teatrais que tanto aprecian no Mediterráneo. Un veciño meu de Ribadeo quita o Jaguar do garaxe os domingos, rodea a mazá, aparca para tomar un café e volve aparcalo.
Armada esperou inutilmente polo seu merlo branco e tivo que aparcar a súa carreira no seu pazo de Ribadulla para cultivar camelias blasonadas. Leva «una vida resignada que contempla el paso de los días con una sonrisa melancólica», que escribiu Valle Inclán.
O seu paralelismo máis evidente con De Gaulle foi a noite de 1970 que o caudillo francés pasou no pazo de Bazán, en Cambados. Acomodaron nunha cama adaptada de dous metros e medio de eslora. O militar galo, dimitido un ano antes, buscaba as orixes celtas da súa familia seguindo as fantasías que lle inculcara seu tío Charles diante dunha chimenea de Lille.
O domingo pasado volvín indagar nas vidas alleas. Nunca fun beata por cuestións biolóxicas e de fe, pero gústame a arte relixiosa. Asomei á Igrexa da Soedade. Unha señora de cellas altas e queixo picudo convidoume a entrar e, cando me quixen dar de conta, xa me envolvera co seu discurso sobre a rehabilitación que están desenvolvendo no templo «con la ayuda de la Xunta».
Aquela muller piadosa falábame dun asolagamento que eu non lembraba nidiamente, pero que me soaba do outono anterior. As paredes, as virxes e os cristos estaban cubertos parcialmente por esa película pálida que deixa a pasta de dentes no lavabo ao retirarse a auga. A imaxe que me fixen, bonita e evocadora, foi a que describe Torrente Ballester en coa catedral de Santiago como porto cuberto e navegable.
A señora, «terciaria y franciscana», conduciume por aquel desastre húmido e mesmo cedeu cando lle insinuei que quería adentrarme na sancristía, o proscenio máis curioso. Ao remate da visita, comentada con detalle sobre a advocación e a datación de cada ser celestial exposto, a beata fíxome ver que debería achegar unha colaboración para contemplar a xeira da Xunta, «que nos está ayudando mucho». Soamente me pediu 50 céntimos, consciente do consello de Calderón de que «al que sabe ser humilde todo le va bien». Deixeille máis, moito máis. Quixen pagar a súa entrega dobre: para salvar o patrimonio de todos e para salvar a súa alma.

samedi 28 octobre 2017

MARTÍN CÓDAX, ANTECECENTE DOS BEACH BOYS

gettyimages-2642615-1483554482

O DOMINGO pasado volveu ser San Xoán, un San Xoán impostado. Pasei polo xardín, aberto en fendas secas, para ir comprar o pan onde sempre, na tenda de Recatelo. Cheiraba a fume. Cando era neno, a unha semana de San Xoán, visitaba unha funeraria da miña vila, Ribadeo. Acudía a ese ámbito tenebroso co desexo de que Alfredo Pena me contratase para a fogueira que asentaba xunto ao bar de Modesto. O taberneiro quedara coxo dun balazo leninista no Ebro, pero nunca derramou unha pinga de viño ao levar os vasos ás mesas. Alfredo, a cambio de recollerlle couceiros para queimar, agasallábame con postais da Torre Eiffel, o Big Ben ou a Estatua da Liberdade.

Como adoito erguerme cando os panadeiros aínda non acabaron de enfornar, deixei espreguizarse o amencer do domingo lendo Fresas (Acantilado). Joseph Roth (1894-1939) remoza a súa infancia nese libro. O escritor procede de Brody, unha cidade situada nun páramo desabrigado de Ucraína, que daquela pertencía ao Imperio Austrohúngaro. Como eu non tiven a sorte de nacer nun imperio, tiven que consolarme con facelo en Bilbao, esa cidade de soberbia vienesa.
Ás veces debía espertar a Alfredo cando ía prostularme. Tiña o sono profundo dos médicos de garda. A morte chega sen anunciarse e coloca as súas mans frescas sobre a vítima a calquera hora do día ou da noite, polo que os funerarios nunca durmen ao primeiro intento. Durante o día, Alfredo botaba sonecas nun cadaleito, que acolchara por dentro e forrara cunha seda que se fixera importar dende o sur da India. Ao cabo da súa vida usou esa caixa para a súa derradeira viaxe. El, que fantasiaba con coñecer París e Nova York mirando postais, nunca saíra de Ribadeo, pero nunca regresou.
Brody contaba con dez mil veciños —«tres mil estaban tolos»— na nenez de Joseph Roth. Era un punto de encontro para o comercio entre Oriente e Occidente. Os mercaderes non tiñan onde parar. Dous panadeiros alugábanlles as súas camas porque eles se erguían na boca da noite para fornear. Con intención de remedialo, un empresario retornado ergueu un hotel que era «branco, alto, solitario; erguíase por riba do mundo». Os veciños estaban desgustados porque «lles recordaba á Torre de Babel», que supoño que non coñeceran persoalmente, senón a través do imaxinería bíblica.A Torre de Babel debía de ser grande, tanto que Deus puido vela dende o Ceo antes de perderse de ira e mandar á brigada de demolición.
O astronauta Neil Armstrong contou á volta daquela viaxe da Terra á Lúa que puidera divisar tres cousas segundo se achegaba ao noso planeta: «O deserto do Sahara, a Gran Muralla chinesa e unha cúpula vermella nunha esquina de Europa». A cúpula que non soubo identificar coroa a Torre dos Moreno, un edificio parisino que uns irmáns indianos mandaran construír en Ribadeo en 1915. comerciaban con plumas de faisán para os colchóns da burguesía máis sofisiticada das Américas.
O enxeñeiro do gran hotel de Brody caeu dunha estada mentres dirixía ás obras. Matouse. Ninguén o chorou porque era un home taciturno e mofoso, do que soamente se lle coñecía afección por cazar aves e a ler novelas francesas. «Soterrárono nun punto medio entre o cemiterio cristián e o xudeo, porque non conseguiron determinar a que confesión pertencía», concreta Roth en Fresas.
A funeraría de Pena estaba no baixo traseiro da Torre dos Moreno, que leva cen anos caendo a cachos sobre o Cantón.
Os ribadenses temos ese edificio como símbolo porque, como escribiu Victor Hugo, «cando se fai unha ruína hai que facela ben». Seica a queren rehabilitar para acomodar un hotel, aínda que os panadeiros locais xa non alugan camas. Durante todos os anos de desidia cara a ese ben de interese cultural, desconcertábame que non o amañasen ou non o demolesen, pero tampouco era quen de representarme Ribadeo con ese terreo baleiro. Non hai postal na que a Torre dos Moreno non nos represente.
Esa mesma confusión provócama a traída a Vigo do Pergameo Vindel. Os representantes políticos e laicos da nosa cultura ceibaron a súa alma de redacción escolar na apertura da carísima mostra. Loubaron o documento coas cantigas de Martín Códax como a «partida de nacemento do galego» e «carta fundacional de Vigo». Como laudatio, prefiro a de Ghanito en Twitter, quen citaba a cantiga «Quantas sabedes amar amigo/ treydes comig’a lo mar de Vigo:/ E banhar-nos-emos nas ondas!» para aseverar: «Martín Codax, antecedente dos Beach Boys».
Valoro que unha exposición nos devolva o orgullo da Gallaecia Fulget, pero cuestiono que fose o mellor investimento tendo en conta o estado beneficio de inventario no que está a nosa cultura viva e tamén que a exposición deste santo graal galego-portugués ten data de caducidade en marzo, cando haberá que devolver o orixinal á Morgan Library, de Nova York.
O consolo preventivo que nos ofreceu o secretario xeral de Cultura, Anxo Lorenzo, é que, cando despidamos o pergameo, volverá gardarse xunto a documentos tan selleiros como «partituras orixinais de Mozart». O meu segundo libro non lle gustou a Aníbal Malvar. Cada noite colocábao sobre un de Hemingway e baixo un de Mailler para que mellorase.

NOSTALXIA DE TODOS OS POSTOS FRONTEIRIZOS

franciscoumbral

A MIÑA NAI chámase Itziar, pero un funcionario dos anos 30 cunha ringleira de formigas camiñándolle sobre a boca dedidiu que Itziar non era un nome, era un ladrido vasco. O señor gris perla improvisou un bautismo civil e secreto, como se ela fose criptoxudea. Puxo María Jesús na partida de nacimiento e esmagoulle o selo da aguia coa cabeza virada.

Ignoro o nome que figuraba no carnet de identidade de Francisco Umbral, que se chamaba, de nome burocrático, Francisco Alejandro Pérez; pero a miña nai optou por Itziar como opción costumista ata oficializalo. Umbral non escolleu por costume, senón por estética.
Estes días acordei do meu país de orixe lendo Mejor la ausencia (Galaxia Gutenberg), a novela contundente, impiadosa e necesaria de Edurne Portela. «La dire del cole es monja. Me llama María. Yo les digo que me llamo Amaia. Ella dice que en mi carné pone María. Ella dice que Amaia no es nombre cristiano», escribe.
Cando viaxabamos dende Ribadeo a Bilbao, no Nadal, era habitual que cruzásemos a Francia para respirar modernidade, liberdade, variedade e outras emocións acabadas en -ade. Amaia, a personaxe de Portela, tamén cruza a aduana: «Llegamos a las casetas donde están los señores con metralletas. Aita (papá) saca los cuadernitos y se los enseña al señor. Otro señor se acerca a la ventanilla de Ama (mamá) y mete la metralleta dentro. Ama le dice, por favor, que hay niños». Eu vivín esa mesma escena, pero o policía tivo a deferencia de explicar á miña nai, Itziar, que levaba posto o seguro. «¡Pues a mí eso no me tranquiliza!». E o home de gris marengo apartou a arma. Para min, pasar a fronteira era unha aventura.
A miña infancia, galega, estivo protagonizada por homes vestidos de cores. Todas as primaveras do franquismo tardío un señor de verde oliva timbraba na miña casa. Levaba un chapeu negro de charol, que brillaba como o pelo do funcionario que bautizou a Itziar pola súa conta. O ritual era sempre o mesmo. Preguntaba ao meu pai polo seu nome. Francisco. Pola súa idade. 47 anos. Pola súa profesión. Profesor de instituto. Preguntaba polo nome da miña nai. Itziar —Icíar, escribía el—. Preguntaba pola idade. ¿Y para que quiere usted saber mi edad?. Profesión. Sus labores. Pasaba un ano e o señor volvía co seu sombreiro lustrado. Os datos dos meus pais non cambiaban dun ano para outro, pero el volvía anotalos remangando leve e marcialmente a chaquetiña verde.
Nunca coñecín a menor participación política dos meus pais, pero a Eduardo Iglesias de Río, que chegara a gobernador civil de Lugo tras ser un impoluto falanxista e piadoso combatente na División Azul, debía de parecerlle que «por se acaso».
A novela de Edurne Portela fala da indeferenza cruel dun profesor de Filosofía de Santurtzi cando Eta mata un concelleiro socialista na vila. Despois de advertir que o crime non ten nada que ver coa súa actividade docente, o profesor lánzase a explicar a Schopenhauer, como se aquel asasinato non tivese relación co mundo como vontade e representación. A obra tamén fala das pintadas aterradoras fronte a domicilios sinalados, fala dos veciños aos que se ignora porque padecen de ser españolistas. Pero Mejor la ausencia abre o foco para atender á tortura —protocolizada durante a dictadura— e a chulería por razón de Estado.
Lendo a Portela lembrei tantas cousas desagradables, que sentía unha man agarrando o meu esófago, pero a calidade e o estupor desa novela son excepcionais.
Despois de lela pensei nos camiños inversos seguidos por Cataluña e por Euskadi na pulsión soberanista. Galicia renunciou a entrar na desputa, e, polo tanto, ao balance de perdas e ganancias.
Os contemporáneos que pensaron mellor o noso nacionalismo foron Beiras e Ferrín. Ambos os dous teñen unha base intelectual ampla e gala, aínda que o pensamento francés nunca estivo ben visto en Galicia, onde mitificamos os labregos asustados e toscos que formaron as alarmas. Ferrín fai unha lectura heideggeriá e lírica da patria como supremacía colectiva. Beiras é un niestzhchián que usa o pensamento político como texto dramático para os seus soliloquios. O curioso é que Ferrín soña con ser o mariscal dun exército e soamente lidera un batallón literario como o de 1808, e Beiras, que unicamnente desexa escoitarse, é seguido por unha milicia de convencidos os que repudia cada vez que logra un éxito.
Manuel María paréceme máis coherente. O poeta foi aristócrata rural, un Tolstoi que arremetía contra a clase media como se non pertencese a ela. «Hai que ser nacionalista en todo menos no viño», aseguraba con inocencia carlista.
Para comprender as turbulencias históricas que estamos atravesando, agarreime a Amado siglo XX (Austral), de Francisco Umbral. O señor da bufanda branca morreu agostando o ano 2007, hai dez anos. Empuñaba a ironía para distanciarse de banderíos e convicións sólidas. Loubaba a Ortega apuntando que «eso de tomarse las cosas a broma, evitando siempre los planteamientos radicales, parece que debe llevar a un derechismo paseante, diletantista y perezoso.» Amado siglo XX publicouse no ano da súa morte, pero lese como se un señor gris perla estivese na Moncloa e outro no Palau.

 

samedi 14 octobre 2017

NOBEL DE LITERATURA LIDO, PROBA SUPERADA

06BOKkazuoishiguro101257898_36985_0

LEVO UNS DÍAS vendo unha serie exótica, é dicir, xaponesa. O aspecto máis sorprendentes é que os personaxes piden as cousas «por favor» nas tendas e dan as «grazas» na cafeterías. Empecei a seguir Million yen women (As mulleres do millón de iens) porque Xapón é un gabinete das marabillas e porque cada capítulo dura 24 minutos, o meu tempo de transición entre a vixilia a fase REM do sono.

Ás veces non miro unha serie no móbil para durmir. O luns estiven escoitando a recompilación de éxitos medianos de Tom Petty. O músico norteamericano falecera ese día. Non me acordara del dende 1990, de cando os Travelling Willburys quitaron o segundo e derradeiro disco. Os Travellings a banda de pesos pesados (George Harrison, Jeff Lynne, Roy Orbison, Bob Dylan) na que Petty estaba integrado. A morte ten esa función vivificadora da memoria, de lembrarche xente que pasara ao teu fondo do armario. O luns, 27 anos de esquecemento despois, custoume calcular as veces que escoitara Something in the air (Algo no aire), con esa producción entre o pop e o orquestral tan propia dos Beatles, ou Free falling (Caída libre).
Esquecera de Tom Petty porque era un secundario. Mesmo o nome da banda coa que soñaba cumprir as vodas de ouro, The Heartbreakers (Os Rompecorazóns) ten ese aire pretencioso co que os fracasados de antes de intentalo ocultan as carencias.
Million yen women está protagonizada polo actor Yojiro Noda (Toquio, 1985), líder da banda de rock Radwimps, que interpreta a Shin Michima, un novelista ignorado polo éxito. Michima sente unha envexa cara a un colega triunfador que converte o seu peito nunha grella. Nada estrano. O filósofo Thomas Hobbes argumentaba que a existencia de Deus todomisericordioso é compatible coa proliferación do mal porque a divinidade tolera o Mal para que saibamos recoñecer o Ben. Daquela, ten que haber proles de secundarios, como Tom Petty ou Shin Michima, para que deamos identificado ás figuras.
O Premio Nobel de Literatura concedeuse este ano a un secundario, Kazuo Ishiguro. A súa novela Los restos del día (Anagrama) foi levada ao cinema como ‘Lo que queda del día’. Supoño que lembran a Anthony Hopkins e a Emma Thompson nunha mansión da campiña inglesa, pero dubido de que saiban que a historia foi concebida por Ishiguro. Hopkins e Thompson son protagonistas no filme, pero encarnan a dous secundarios da vida postos en primeiro plano.
Cada ano, no día de anunciar o Nobel de Literatura, os intelectualotes cos que me relaciono e máis eu enviámonos mensaxes sobre os insondables designios da Academia Sueca. O xogo ten algunhas normas, aínda que nunca as explicitamos. Hai que enumerar as obras do premiado que liches, pero dando unha proba de vida da lectura e non se trata dunha busca apresurada en Google.
Este ano andei presumindo porque sabía de Ishiguro por Los inconsolables (Anagrama) e Nunca me deixes (Galaxia). A primeira das novelas vai dun pianista que viaxa ata a unha vila centroeuropea para dar un concerto. Os veciños son melómanos e confían no músico para que recoloque a harmonía colectiva, que quedou soxuzgada pola desorde. O artista, como resulta esperable, non o consigue. O libro, xa que o menciono, aburriume.
Pasoume como aos lectores de Shin Michima na serie de Netflix que estou seguindo. Os guións de Million Yen Women están trazados con ese ingredente de surrealismo e fantasía tan xaponés. O escritor convive con cinco rapazas que lle pagan un millón de iens como alugueiro mensual. El ignora o motivo dese trato porque aceptou a prohibición de preguntarlles polo asunto.
A situación de Nunca me deixes é paralela. Hai tres mozos que conviven nunha residencia estudiantil aillada na campiña vitoriana. Ishiguro, aínda que xaponés, vive dende neno en Gran Bretaña e comparte a obsesión inglesa polas arquitecturas edificadas por nobre para aillarse do pobo chan. Os tres personaxes son secundarios, viven sometidos por un secreto que non se atreven a preguntar porque afecta a súa natureza. Non lles vou abrir o agasallo que contén esa trama. Lean Nunca me deixes É unha marabilla.
As mulleres foron as eternas secundarias neste western crepuscular que é a cultura galega. Agora soan nada menos que catro para ocupar a vacante de Xohana Torres na Real Academia Galega. Son Dolores Vilavedra, Inma López Silva, Olivia Rodríguez e María do Cebreiro. Calquera das catro ten traballado o currículo necesario para ocupar a cadeira. Non lle deben nada a ninguén e merecen unha primavera, como reclamaba para si Virginia Woolf.
Dareilles unha pista sobre Nunca me deixes. A novela de Ishiguro trata de personas que non o son, de seres que quererían saírse dunhas vidas que pertencen a outros, de infelices que poderían descender en caída libre cantando  de Tom Petty: «Vou caer libremente, vou deixar este mundo por un instante». Un desexo secundario.


vendredi 13 octobre 2017

O PAÍS HABITADO POR VIXILANTES DA PRAIA

Zorba-The-Greek-2

UN DÍA CALQUERA desta semana recibín unha chamada dun xurado literario. Sentín o meu peito incharse coma un globo que se perde no azul televisivo deste ceo outonal.
O representante dos conspicuos e reflexivos concesores do galardón non me anunciou que ingresarían unha alegría na conta bancaria. Eu participara no certame para que se me consentise unha viaxe a Creta, aínda que a Creta que quero coñecer é a da novela Zorba el griego (Acantilado) e non a actual. Máis ben, non quero descubrir Creta cunha visión lixeira e ocasional dun turista, senón que buscaba sentir no meu peito o batido vital, hedonista, instantáneo e toleirán de Zorba.
O meu problema coa illa mediterránea é que nunca viaxo a lugares nos que o mercurio sobe dos 25 grados porque me parece sofocante e pouco hixiénico; é máis, desconfío de que poida haber vida a partir desa temperatura.
O voceiro do premio antepuxo entre nós a disante terceira persoa para darme a deducir que o gañador e eu eramos diferentes. Logo me explicou, con indolencia e recatado formalismo, que me estaba convidando á entrega do galardón, é dicir, a sufrir en directo que outro concursante reciba o cheque de Creta. No transo, eu debería sorrir para que non se notase a queimazón de xelo e sal que me provocaba o fallo.
Todo o que pedía a ese xurado era unha misericordia para ver os lugares de Kazantzakis. Nin sequera pretendía ser tan rico como Hugh Hefner para poder traballar na casa vestido de bata. O propietario da revista Playboy confiaba en si mesmo coma un elefante. Tamén era paciente porque renunciara á intimidade para estar acompañado por ducias de rapazas loiras e en biquini, o que me leva a pensar tanto no artificial daquel hábitat seu como no gasto que faría en calefacción durante o inverno. Que pensaría Montero Ríos, o politico compostelán que gastou unha boa parte dos seus empeños lexislativos en popularizar os sistemas calefactores despois de lograr que se instalase no Senado. Ignoro se o seu pazo de Lourizán é húmido, pero dáme para sospeitalo.
Malia ese aplomo de Hefner, o primeiro exemplar de Playboy carecía de numeración. Desconfiaba de que houbese un segundo. Era o ano 1953 e nos Estados Unidos aínda estaba vixente a lexilación antiobscenidade que se remontaba a 1712. Prohibía enviar ilustracións eróticas por correo, como se temesen pervertir aos carteiros indiscretos.
Pero o editor de Playboy, finado o pasado xoves, mercou unha foto de Marilyn Monroe espida para a primeira capa da súa revista e lazouna ao azar postal como se fose propaganda dun referendo prohibido por obsceno.
Outro día calquera desta semana tiven unha conversa con Siro López, o Siro López de verdade, o caricaturista político que tanto admiro. Siro e máis eu conversamos sobre erotismo porque o Museo Provincial de Lugo amosa debuxos eróticos seus. Eu nunca atopei excitante falar de gastronomía e menos falar de sexo. Son actividades para o goce ou para o silencio, pero recrearse nelas verbalmente provoca frustración e resginación en proporcións semellantes.
A Franco tamén lle provocaba desidia falar de comida ou de sexo. Supoño que era incapaz de gozar ambos os praceres porque todo o amor que dá sentido a existencia doutras persoas expresábao en conquistas militares a base de obuses e en cartas escritas coa baralla do garrote vil.
Pensei na longa noite de pedra cando Siro me contaba que ten os fillos en Alpedrete, «o lugar de onde saíu a pedra para lápida de Franco». Esa lousa do Valle dos Caídos nunca me pareceu suficiente grosa, aínda que recoñezo a súa eficacia porque o ditador soamente resucitou na imaxinación do escritor Fernando Vizcaíno Casas e na ambición da fundación que xestiona o pazo de Meirás. O xeneral en superlativo non lle deu nin para medio personaxe a George A. Romero.
A miña breve noite de Ikea dese día dediqueilla a ler a Nikos Kazantzakis, dado que quitei a miña bata laboral de seda cedo para encamarme con Zorba, El Griego. O protagonista da novela agradece a vida a cada instante. A imaxe que me fago del é un plasma de Anthony Quinn na película de Cacoyannis. Da proyección que me fixeron na infancia soamente lembro a envergadura poderosa de Quinn no baile final — sobre a música de Mikis Theodorakis— unha vez que se arruínan coa mina que abriron en Creta.
Kazantzakis desenvolve unha paixón polas viúvas que vai canalizando nos seus personaxes durante toda a novela. O eros e o tánatos, suporá vostede; eu non. Intúo unha conexión biográfica.
Hefner creouse unha nación que imitaba as súas fantasías e estaba habitada de vixilantes da praia que emerxían da súa revista. Franco amañou un estado que se lle parecía: cativo, resentido e miserable. Kazantzakis tiña outro morbo. Fantasiaba con mulleres maduras e enloitadas; de apariencia franquista e de alma hefneriana.

Posté par Jaureguizar à 20:08 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,

jeudi 5 octobre 2017

MULLERES E HOMES, E VICEVERSA

21353_Rainer-Maria-Rilke

"HAI QUE SALVAR a Rilke", escribiu a princesa Maria von Thurn und Taxis no seus diarios (Alianza) en 1916, décadas antes de que Spielberg copiase a frase para salvar o soldado Ryan. A nobre eximiu o poeta da obriga de marchar co exército austrohúngaro para abatir inimigos rusos, segundo conta Adam Zagajewski en Releer a Rilke (Acantilado). Logrou que destinasen ao poeta ao monótono e seguro Arquivo da Guerra de Viena. A princesa admiraba a Rainer Maria Rilke, pero non se resistía a dirixirlle cartas chamándoo Doutor Seráfico.

Para o escritor alemán, que se deixara contaxiar polo enxalzamento bélico nas primeiras semanas da Gran Guerra, eludir o combate foi unha humillación. Non menor que a vergoña de soportar ao brutal sarxento que se burlaba de que, entre Rainer e Rilke, levase o nome feminino de Maria. Nunca escoitei que Manuel María soportase un desprezo similar na mili. O sarxento ignoraba que a nai de Rilke vestírao de nena ata os cinco anos para convertilo no holograma da primoxénita, que morrera. A mofa sería aínda máis humillante.
Poucos homes aceptan os atributos femininos. Unha maioría rexeita verse influído por características sentimentais ou delicadas e, polo tanto, femininas e traidoras ao ardor guerreiro. Siri Hustvedt observa en O verán sen homes (Hugin e Munin; Anagrama, en español) que os homes unicamente len a homes, mentres que as mulleres non ignoran as obras de escritores. Mesmo as novelas de varóns que critican as teorías en expansión sobre a condición feminina, como Javier Marías co seu recente Berta Isla (Alfaguara).
Este verán houben de superar un perxuicio para ler O verán sen homes. Non foi un reparo de xénero, senón unha reserva de parentesco. Siri Hudvest está casada con Paul Auster e non podía afastar a sospeita de que a valía literaria quedaba subordinada a motivacións maritais. Non me parece un criterio válido para Jorge Herralde, editor de Anagrama, nin para Alejandro Tobar, editor de Hugin e Munin; pero non vía iluminarse a sombra desa nube. Así que lin esa novela sobre unha profesora que volve á súa vila natal para sobrelevar que o seu matrimonio de trinta anos acabase disolto polo seu home a causa dunha terceira. A obra pareceume magnífica.
O home da protagonista actúa como unha boa parte do universo masculino, que consideraba as mulleres segundo un criterio da función que teñen na súa vida: nais,esposas, fillas, amigas, amantes; pero non como persoas capaces de desenvolver actividades sen apoiarse nun varón. Ese é un descubrimento recente da sociedade occidental. No resto do mundo, as mulleres malviven na Idade Media. Unhas soportan a pata quebrada e mesmo hainas culpabilizadas por velos, hijabs, burkas e todo ese catálogo Venca de marcos que delimitan a pertenza a parentes varóns. Non faltan as que xacen na tumba fría.
Como non sabemos reparar as grandes inxustizas sociais con mesura, facémolo con exaltación. Nun recente premio de poesía, no que os nomes dos candidatos estaban boca arriba, a presidencia do xurado anunciou que pretendía galardonar a unha muller. Non buscaba compensar a histórica desvantaxe feminina cun factor de corrección, senón excluír unha parte dos aspirantes por ser portadores de feromonas macho, como se iso fose voluntario e mesmo penalizable.
Primar os valores de integración social sobre os literarios é unha inxustiza que se xeraliza. Dende hai anos padecemos a recuperación da memoria histórica, non pola vía lóxica da análise científica e a rehabilitación das vítimas, senón pola vía pouco rigorosa da fantasía narrativa. A literatura galega nunca se caracterizou por ter unha novelística sólida, pero a inclinación a conceder premios, homenaxes e reutiteos a textos nos que os republicanos eran —en global e sen matices— doutores seráficos e os fascistas non escaparían do Inferno no caso de ser sometidos a un xuizo con garantías danou a credibilidade e a calidade da nosa narrativa.
Un amigo mandoume un Wathsapp o martes. Viña de rematar unha noveliña que levou o noso premio mellor dotado. «O bempesantismo cada vez parece máis intenso», lamentou. Despois, indicoume que, se non fose porque trata o cancro, a súa sorte podería ter sido ben outra.
Intercambiando mensaxes con el, acordei doutra amiga, Teresa, que se quixo escritora. Atopábase coa súa desidia ao comezar cada novela. Teresa tomaba zume de tomate para que ninguén lle gorronease na pista da Black da Compostela dos 80. «Vou escribir unha novela de aeroportos, están de moda as novelas de aeroportos», prometía en setembro mentres bailabamos. «As novelas con gatos, o que se leva son as novelas con gatos», proclamaba en abril cando pechaba a discoteca.
Seguro que Teresa renunciou ao soño de publicar, pero non puido renunciar ao seu olfacto para as tendencias novelísticas porque lle vén instalado de serie. Aposto que me aconsellaría escribir unha historia de barbarie falanxista ou dun problema social cun punto de vista feminino. Ignoraría o seu consello porque deixo que me guíe o Rilke de Cartas a un joven poeta (Alianza): «Non escriba versos de amor. Fuxa de formas e temas demasiado correntes».

dimanche 1 octobre 2017

UNS TRENS AXEITADOS PARA LER NOVELAS RUSAS

 

 

ml_tolstoi_02_0

 

OS QUE LEMOS a Biblia sabemos que o nome da esposa de Noé non figura por ningures. Parece que se amañou sen axuda para alimentar as parellas de animais e gobernar a gabarra no medio daquela cambio climático do Xénese. A tradición xudea nomea a esa muller como Naama, mesmo algúns autores a sitúan na xínea sinistra de Caín.
Eu coñecín unha Naama en Ribadeo. Vivía no meu barrio, que tivo por primeiro nome O Xardín do Edén, pero que chamamos laconicamente O Xardín. A miña Naama vivía nun edificio rodeado de campo. Cada vez que o amencer rompía augas, a Naama que vivía nun terceiro andar asomaba ao balcón. Colgaba un pato no aire fresco da mañá e deixábao caer ao baleiro. O parrulo era marrón, aínda que o pescozo era da cor cobriza das fontes que usaban os aztecas nos sacrificios. A seguir, soltaba unha pata branca. Ambos voaban torpemente porque anestesiaran o instinto dende que vivían nun piso con calefacción. Ambos caían axitando as ás mancas cunha expresión de pánico. Aterraban coa torpeza dun paracaidista con vertixe.Despois, achegábanse ao pé dun abeto onda a dona lles deixaba un maná de pan seco mollado en leite para almorzar.
Os parrulos eran un agasallo que a muller fixera á filla, Carmiña, porque a cativa vivía a pensión completa en EuroDisney. A nena bautizara as mascotas como Lucas e Daisy, claro. Lucas tiña un carácter tan agrio e violento como o personaxe de debuxos animados. Cando saiamos de casa corría tras de nós para mordernos con aquel pico duro que mancaba coa brutalidade dunha trampa para ratos.
Non moi lonxe vivían varias familias xitanas. Estaban asentadas contra a tapia do noso colexio, que era alta e insalvable que lembraba os valados de Alcatraz. Eran unha sociedade paralela á nosa, coa que non tiñamos nin cariños nin enfrontamentos; soamente respecto e distancia.
Unha mañá, antes de que o amencer dese luces para anunciarse, descubrimos que outros xitanos aparcaran unhas furgonetas no Xardín do Edén. Parecéronme inquietantes porque eu lera moitas novelas de Enid Blyton. Nas aventuras de Los Cinco (Juventud), os malos tiñan a pel máis escura que os bos.
Evidentemente, aquelas persoas eran tan idénticas a min como os nomades que se estableceran xunto á tapia do colexio, pero chegar de fóra a unha comunidade pequena marcábaos coa desconfianza.
Julián Hernández, o líder da banda Siniestro Total, contoume hai días que deixara Vigo, o virreinato de Abel, para establecerse en Cambre, o prácido concello coruñés no que aínda lembramos a Wenceslao Fernández Flórez pola Villa Florentina e a fraga de Cecebre. «En Vigo consideránme traidor e en Cambre sospeitan que son un espía», dicíame Julián nunha sesión vermú mentres tocaba Terbutalina.
Esperta a mesma sospeita que os xitanos inquietantes que apousentaron campamento onda a miña casa. Durante os días que estiveron coas súas furgonetas aparcadas en círculo, como facían os colonos do Oeste por consello de John Wayne, dediqueime a espialos. Eu sabía por Los Cinco, que cumpren 75 anos, que os nenos benintencionados comen pastel de carne, lingua de vaca e ovos duros. Aquela xente prendía fogueiras brillantes para colocarlles potas escuras enriba.
Un amencer Naama soltou os seus patos en voo regular ao prado do abeto. Media ducia dos nómades rodeou á árbore onde os parrulos buscaban o almorzo. Cazáronos cuns sacos que acabaron nas súas furgonetas presurosas. Lucas inchaba as venas do seu pescozo cobrizo. Ese día volveu ao Xardín do Edén. Podiamos saír da casa sen medo a ser trabados.
Os patos da taiga non voan no ceo engaiolado de Disney, senon á súa vontade. Seino porque estiven vendo Un ano na taiga, o documental de Werner Herzog no que as aves cruzan o horizonte sen temor a ser denigradas como mascotas. A natureza da taiga non está soxulgada polo home. Nese filme aparece unha etnia de pel escarlata, os knet, da que quedan poucos membros. A miseria e o alcohol están devorándoos. Os sobrevivintes discutían se bebían por culpa do aburrimento ou por culpa dos rusos, pero vían a taiga con mirada de ollomol canso de vivir.
Ser ruso tampouco debe de ser demasiado alegre, excepto se se viva en Moscova ou en San Petersburgo. Eu ando entre ambas as cidades porque cada día leo un capítulo de Ana Karénina, de Tolstoi. Calculo que tardarei uns 200 días en rematar a lectura. Manuel Veiga Taboada tivo o detalle de convidarme e a paciencia de escoitarme falarlle sobre ese libro en El Cantón de Bailén. Manuel comentoume que le as novelas rusas no tren que o leva de Vigo a Monforte e viceversa.
Pareceume unha boa suxestión: coller un ferrocarril galego cada domingo para ler rusos. O tren que me levaría polo meu camiño iría paseniño cara ao meu destiño coa mesma velocidade exasperante de cando cantaba Andrés Dobarro. Podería acabar novelas e novelas mentres me deleitaba coa nosa taiga.

samedi 16 septembre 2017

OS POETAS QUE LANZABAN OUVEOS CELESTIAIS

21373457_141984679736639_3932406424822349824_n

O CEO IMAXÍNOUNOS felices, supoñía John Ashbery. Mrreu o luns, despois de 90 anos que foron tan extensos, confusos e sorprendentes como a estética que herdou de Walt Withman. Non logrou facer da súa vida algo coherente, que era un asunto que amargaba a Erza Pound. Ashbery era o último poeta nacional de Estados Unidos, un país que Withman definiu como «un poema en si mesmo»; cando menos, un poema longo, perplexo e emocionante.

Ribadeo non é unha nación. A característica máis importante para demostralo non é tanto ter unha lingua de nós —o inglés é a idioma coloquial no noso mercado de abastos—, senón que contamos con ventos propios: o Nordés, que abrangue todos os aires que sopran entre o Norte e o Leste, e o Terral, que é un vento sur manso e desalentado. Non somos unha nación como consecuencia dunha enorme preguiza, porque ninguén se puxo a declarar o noso carácter nacional. En Ribadeo prefírese beber Amoriño ao sol lento das anchas terrazas do Cantón. Os poetas patrios son escritores que se motivan publicando na prensa local e que forman un colectivo que se recoñece pola rúa e que se mira con desconfianza ao lerse no xornal.


Hai anos xa que finou unha muller gordecha, que aínda conservaba un eco de Marilyn no pelo tinxido de bronce e nos beizos pintados de xeranio. Era a nosa poetisa nacional, recoñecida entre o parnaso local que conspira anchamente contra os novelistas. Aínda lembro aquela muller. Citaba a Lautréamont con voz de mezzosoprano francesa baixando unha rúa que desemboca no muelle: «A poesía debe de ser feita por todos». Pasáballe como a Ashbery, que espertaba no medio dos soños «coa boca chea de palabras».


A poesía faime desconfiar. Non podo crerme que os seus autores teñan tantos sentimentos e sensacións bulindo no seu corazón sen sufrir un colapso. Xa o recomendaba Maiakovski en 150 millóns: «Esquecede/ os poetas/ que lanzan ouveos celestais». Ashbery engadía que «moitos deles acabaron escribindo meras listas de imaxes exóticas e parvas».


Había poucas cousas que horrorizasen a Lenin. Unha noite esqueceu unha lista enriba da mesa con dous nomes tachados. Ao amencer os verdugos déronlles a brutal aspirina da morte. Ao mediodía Lenin chamounos ao despacho. Miraba o papel dos condenados sen poder conter a risa. «Os dous nomes tachados eran os dous únicos que non había que fusilar, eran amigos meus da mocidade!». O absurdo do seu propio criterio asasino divertíao; pero a poesía non lle facía chiste, irritábao: «Non é vergoñento votar a favor da publicación dos 150 millóns de Maiakovski con 5.000 exemplares? Non é máis que necedade, disparate, extravagancia e pretensión», denuncia nun telegrama a Prokovski. Ao cabo, máis acalmado, permitiu que se editasen «menos de 1.500 exemplares para bibliotecas e toleiráns».


Non son catador de poesía, tampouco de ventos. O Nordés é un aire que limpa, que arrastra as nubes contra o fondo da ría, un aire perturbador ao que os ribadenses culpan dos seus cambios de humor. Cousas dos electrodos que andan ás ceibas no aire.


No verán sopra o Nordés nas redaccións. Trae uns rapaces que veñen aprender e aprendernos, meten nos xornais a vida que bule no exterior. Este verán de tramuntana soberanista e sequedade no ceo da Moncloa, Álvaro Inglés faloume sobre o trap, unha evolución do rap.


Descubriume a Kaixo, un deses cativos que non se quitan a carapucha nin a cuberto. Naceu en Vigo e vive ao albur dos ventos que sopran en Porto. Escoito a outro galego, Hard Gz, que me deixa frío. Probo aos reis do xénero: C. Tangana, que ten curiosidade, e Rels B., que ten discurso.


Pero hai poesía en Kaixo, poesía dominada polas imaxes pictóricas, como a de Ashbery; poesía escrita en español con inxertos en inglés para axustar as rimas: «Estoy disparando al aire, saltando del bridge (ponte)». Os seus cantos habitan no caos, na destrución, no «newpunk», como o define el. Ten escenas logradas: «Solo hay una muerte asegurada/ con las muñecas crying (chorando)». As venas cortadas polos pulsos choran sangue.


En I don’t care (Non me importa) sitúase, quizais sen sabelo, nas teorías de Theodor Adorno. «Despierta del coma, para la industria no vale mi forma de estar», trapea. O filósofo, malia ser marxista, opoñíase á cultura popular. Denunciaba que industria cultural extirpara o sentido crítico da creación porque creara a cultura mansa e cálida que difunde os medios para que sexa consumida coma unha aspirina doce pola poboación.


Kaixo asegura que lle queda pouco da felicidade que o ceo imaxinou para el: «La salud ya me la estoy dejando, el amor ya lo he perdido, así que solo me queda el dinero». Aspira a ser famoso, na medida limitada en que un artista pode ser famoso de non ser C. Tangana e de non acertar na aposta ao 13 vermello con Mala mujer. Non ten a técnica literaria de John Ashbery, claro; pero tras a escrita de Kaixo pálpase a mesma sinceridade e a frescura. Non desconfío de ningún dos dous. Aseguraría que ao trapeiro vigués lle acontece como a Ashbery, que esperta «no medio dun soño/ coa boca dun chea de palabras descoñecidas». O escritor norteamericano recibiu «a fráxil aspirina da morte» no anoitecer do luns e marchou co vento malvado de Verlaine.

vendredi 8 septembre 2017

NACIÓN DE BREOGÁN, NACIÓN DE MEIRÁS

 

banksy_lenin_wall

AGORA QUE ESPAÑA está nas súas postimerías polo avispeiro catalán, trato de coñecer a definición de Galicia para o 2 de outubro. Consulto o Twitter de Cascarelo coa fin decoñecer os avances nominativos. O PSOE acollera a proposta murguiana de «nación de Breogán» que formulara Ramón Villares, pero este verán Cascarelo informounos de que había que chamala Galifornia, dado sol de Lafuente Estefanía que esmagou a nosa terra. Sen tempo a que fermentase unha doutrina xurídica sobre esa cualificación, Cascarelo xa a conduciu a unha vía morta para substituíla pola de Galifato.

     Temo que me pasará a vida diante dos ollos sen que dea concretado de que falamos cando falamos de Galicia. Síntome confuso como Roberto Varela (Meaño, 1959) en 2009, cando renunciou a unha sinacura en Nova York para asumir a azarosa Consellería de Cultura. A súa aterraxe foi tan curiosa como as súas postrimerías. Para o termo postrimerías remítome a sor Cleofé, que me explicou no colexio que era «o xuízo postmortem que nos premia coa Gloria ou nos condena co Inferno». Ignoro como se di postrimerías en catalán.
     O diplomático de Meaño debeu de acordar do apolíneo xeneral Alcibíades ao ser rexeitado polo vello e sabio Sócrates. O filósofo grego explicoulle ao militar que non estaba disposto a cambiar «ouro por cobre». Roberto Varela era o terceiro na lista de conselleirables. Ramón Villares rexeitou o cargo por un asunto de fondo e Darío Villanueva, por un asunto de formas. Por ouro ou por cobre, Varela cruzou a porta de San Caetano coa ilusión recén abrillantada. Pouco despois falamos en Láncara, baixo o sol das Letras Galegas nas que se escribiu o nome de Ramón Piñeiro nas estelas funerarias. O pontevedrés pareceume un home benintencionado que abría os ollos como as bonecas de Famosa. Destacoume que estaba agradecido de que o país o recuperase e de que tiña «boa disposiçao» —citando a Almeida Garret— a renunciar aos paseos por Manhattan e a un periplo internacional que comezara na infancia, cunha viaxe no camión do seu pai a Lugo.
    Como conselleiro aplicou a tríade da lóxica hegeliana, tratou de facer a tese, a antítese e a síntese á cultura do país, coa fin de facer o maior ben. Cando marchou en 2012, aínda estaba en plena dixestión dialéctica.
     A diferenza de Varela, dona Carme Polo de Franco non consentía que lle desen cobre por ouro porque era máis epicúrea que socrática. Sócrates visitaba cada mañá o mercado de Atenas para pasearse entre os postos de aceite do Peloponeso, especias do Líbano e sandalias de Kolokani para convencerse de que era rico porque non necesitaba nada do que lle ofrecían. O pensador era un exhibicionista. Tras esa afección a amosarse pode estar o seu rexeitamento a Alcibíades.
     O carácter de dona Carmen forxouse na biblioteca de El Pardo coa lectura de Aristófanes como entremés do rosario nocturno. O seu pasatempo favorito nas festas de gardar era pasearse entre propiedades alleas suxerindo ao pobo que lle regalase todo canto obxecto que lle gustaba. Ben pensado, o seu home non era un aprendiz: conseguiu facerse co pazo da Pardo Bazán en Meirás despois de que lle organizasen un crowdfunding.
     Sobre Nova York explica Roberto Varela que parece que «es veciño de alí dende o primeiro día», pero tamén que é o lugar no que máis se sente o áspero alento da soedade. Da cidade desgústaslle que «es valorado polo que tes». Non como en Galicia, onde un currículo intelectual vale polas amizades que poida contar entre as murallas de Compostela. Esa singularidade do noso país —ou de Galifornia, se se quere— non foi asumida porlo diplomático de Meaño. Sendo conselleiro deixouse fotografar no seu despacho mentres xantaba. Diante del víase nunha bandexa unha Coca Cola cosmopolita con gornición de cenorias cativas. Unha ofensa para os galegos.
     Cando pechou a porta da consellería en 2012 deixou dentro a ilusión e cargou con caixas de perplexidade. Varela quedou lonxe de identificar a alma do país, que ten o filial e o gastronómico como coordenadas de poder, que planifica orzamentos tomando viños no Franco e xarrete no Carretas.
     O exconselleiro conta na entrevista que o seu interese maior na vida foi entender a Hegel, que para iso marchou a Alemaña para aprender a lingua. Pensaba el que a Hegel hai que lelo na súa circunstancia. E confesa que non o entendeu, e confeso eu que teño unha lista de hegelianos frustrados para non sentirme so.
     Arestora digamos a coro «mea culpa» mentres nos flaxelamos para aceptar que España continúa igual que cando Varela a deixou por vez primeira nos anos 70. O sistema legal permite que os herdeiros de dona Carmen Polo gocen aínda do pazo que lle regalou ese avó que lles mandaba postais estivais dende Galicia. Redactábaas coa mesma letra humilde e coqueta coa que asinaba as penas de morte.
     Contraditoriamente, hai un barrio de Ferrol, Canido, buscando sitio no concerto das nacións cun convite a Bansky para que lles regale un grafitti clandestino. A nosa peculiar normalidade é que os Franco publiquen o álbum do veraneo en Meirás no ¡Hola!, o BOE impreso en papel cuché, como fixeron hai tres anos. Eles si que coñecen a terra do seu avó.