O CABARET VOLTAIRE de Jaureguizar. Le journal d'un flâneur. Seit januar 2005.

lundi 25 juillet 2016

A NECESIDADE DE CASAR PARA GOZAR O DIVORCIO

la-dolce-vita-2

O MES PASADO apareceu o terceiro coche más importante da historia do cinema, xunto co Aston Martin que conduce Sean Connery en Goldfinger e o Porsche 550 Spider no que James Dean evitou frear a tempo. Refírome ao Triumph Tr3 negro no que Marcello Mastroianni atravesa en La dolce vita a noite feliz que era Roma no ano 1960.
Un coleccionista italiano andaba na busca dese modelo e atopouno en internet. Investigando, soubo que o automóbil fora mercado en 1959 pola produtora de Fellini. Soamente o despistaba a cor: o bárbaro do propietario repintárao de branco ignorando a importancia do coche.
Agora no verán, cando quedo desasistido pola familia, abro a ventá do salón para convidar a que entre o remanente da calor do día e poño unha película. Preferiblemente será tan vella que terá sido rodada en branco e negro. Tras ler a noticia do marabilloso reencontro entre o Triumph de Mastroianni e a sensibilidade, volvín ver La dolce vita.
Teño lido máis veces das que podo soportar que ese filme non ten trama, que esa crónica das noites que disfruta un xornalista da alta sociedade á luz das farolas de Roma é unha frivolidade. Nese punto, os críticos vaticanistas interpretan a cinta coma unha denuncia do abismo moral polo que se move o protagonista e os críticos mundanos enfócano como unha celebración epicúrea.
Cando penso en La dolce vita, penso nun home contento que se pregunta pola fondura e a obsolescencia da felicidade. Para responderse, vai comparando o seu xeito de vivir con outros. Percibe que a familia tradicional non lle interesa —nas escenas nas que fuxe da súa muller— ou é un engano —na noite que pasa co pai—, denuncia que a relixión se convirta en espectáculo —coa escena da aparición da Virxe—. A riqueza resúltalle soporífera, como comproba cando vai de festa ao pazo dos aristócratas, sabe que non pode corromper a beleza inocente dunha rapariga e mira a natureza —encarnada por un peixe horrible— entre sorprendido e repugnado. Ao cabo, Marcello acaba convencido de que a súa felicidade depende do seu egoísmo, da súa capacidade de «deixar a xente á súa sorte, de abandonar o inferno da compaixón», como lle explica o vello escritor que protagoniza La última palabra (Anagrama) ao xornalista que quere facerlle unha biografía.
Nesa novela de Hanif Kureishi faise un retrato inmnisirecorde de V. S. Naipaul baixo seudónimo de Mamoon Azam. Harry, o periodista, explica que o seu biografado pensa que «o escritor debe convertirse no mesmísimo demo, un perturbador de soños e destrutor de fatuas utopías, o portador da realidade e rival de Deus no seu desexo de forxar mundos». Naipaul é afinadamente cruel coas persoas que o queren, pero a visión do biógrafo non é obxectiva. Está certo de que «a literatura é un campo de batalla». Para argumentalo, recurre á anécdota afirmando que «Proust torturaba ratos e doou todos os mobles da familia a prostíbulos. Dickens emparedou a súa esposa e impediulle ver aos fillos. Mentres Sartre vivía coa nai, Simone de Beauvoir facíalle de proxeneta conseguíndolle rapaciñas. John Cheever merodeaba os aseos públicos, cheirando presas, antes de volver coa muller. P. D. Wodehouse fixo programas de radio loando aos nazis. Dúas amantes de Ted Hughes suicidáronse». A conclusión é que «ningunha persoa honrada empuña unha pluma».

A noite de xoves abrín a ventá do salón e mirei Alta fidelidad, de Stephen Frears. A película —baseada na novela homónima de Nick Hornby— trata sobre o propietario dunha tenda de discos, tan exquisito nos gustos musicais como incapaz de conservar unha relación. A historia vai, explicada grosso modo, dun mozo que se ama tanto a si mesmo que non soporta estar rodeado de mulleres que amaron, aman o amarán outro homes. O protagonista de La última palabra tampouco se preocupa diso, aínda que non se debe tanto a que teña a madurez abonda como a que reuniu a suficiente cantidade de cartos e de fama.
O triunfo artístico adoita ser proporcional aos sacrificios que se fan nos altares domésticos, mesmo nas cociñas. Hai noites de verán nas que, no canto de ver películas, programo unha sesión de restauradores que contan como fracasaron e se resarciron gañando estrelas Michelin, Chef’s table.
O mércores estiven vendo o espazo dedico ao setentón Francis Mallmann, un cociñeiro tan xenial como miserable. Mallmann vive e cociña nunha illa retirada da Patagonia. Os fillos do primeiro matrimonio, xa adultos, queixábanse nula estabilidade que lles brindara por culpa da vontade caprichosa coa que abría e pechaba restaurantes. Os fillos do segundo, aínda demasiado pequenos, unicamente poden velo 10 días ao mes. Cando se trata a paternidade no documental, Mallmann aguanta as bágoas para confesar: «Para triunfar tes que ser egoísta». Esa frase lembroume á liña de diálogo dunha divorciada en La dolce vita: «Separarse é marabilloso, pero, para experimentalo, primeiro tes que casar».
Mamoon Azam, o escritor que aparece na novela de Kureishi, sabe expresalo dun xeito menos cínico. Explícalle ao seu biografo: «vostedes e máis eu estamos unidos polo mesmo interese: eu mesmo».


dimanche 24 juillet 2016

SABER COMO EMPEZA O DÍA E COMO SIGUE

 

Fassbinder reading newspaper

CADA VEZ que visito Berlín síntome coma Franz Biberkopf. O protagonista de Berlin Alexanderplatz (1929), a novela de Alfred Döblin, sae do cárcere tras pasar catro anos de prisión por asasinato. Non me identifco con Franz porque é unha animalia que matou á moza e intentou violar á irmá desta, pero si comprendo a súa confusión cando o botan da prisión. Pega as costas contra o muro do cárcere de Tegel porque «é unha sorte vivir entre paredes: sábese como empeza o día e como sigue». Mantense quieto ata que os gardas lle berran. Moverse destroza as certidumes. A partir desa expulsión, Franz está «outra vez en Berlín e quere ser honrado», pero tampouco transmite un esforzo ciclópeo para logralo. Déixase levar.
Agora en Tegel hai un aeroporto internacional no que aterran os avións procedentes da Lavacolla que voan á capital alemá. Eu cheguei o luns.
Os alemáns viven obsesionados co control sobre a realidade e tamén coa actitude que deben de ter cara aos xudeos, sen que eu comprenda a relación entre estes elementos. Alfred Döblin (1878-1957) deixa desconcertado o seu protagonista cando o expulsa do regulamentismo carcerario para abandonalo na cidade máis avanzada do mundo nos anos 20. Tras racharlle a carta xeométrica de Franz, condúceo ao encontro de dous xudeos. Eses homes exercen de anxo divino e de anxo infernal. Un deles compadécese do expreso e axúdao, outro trata de entorpecerlle o seu desexo «de ser honrado».
Aínda así, o criminal non ten nada contra eles. Máis adiante xúralle a un amigo xudeo que non é nazi cando este o atopa vendendo o xornal do Partido Nacionalsocialista, o Völjischer Beobachter. O criminal é sincero nese punto porque o atoparemos en mítins comunistas.

O martes asistín a un novo exemplo desas dúas preocupacións indelebles que atrapan os alemáns. Intentaba visitar a catedral, a Berliner Dom. Varios Hohenzoller, a familia de exemperadores, están soterrados nese templo de fins do XIX que comparten protestantes e católicos. Ao chegar decateime de que se celebraba unha misa polos mortos de Niza. O acceso estaba controlado por policías con chalecos antibalas e por periodistas con cámaras antifanatismo. Unha rapaza subiu as escaleiras coas mans ocultas por un ramallo de flores. Non tiña idade para chorar asasinados, pero os seus ollos parecían volcáns. Abaixo, diante da catedral, había un home de pel indostaní que termaba cos brazos en alto dun cartel manuscrito no que acusaba aos xudeos de cada crime occidental perpretado en Oriente Medio con esa lóxica de contrapesos da violencia que se me escapa.

Como non puiden entrar no Berliner Dom, atravesei en diagonal un parque para visitar o Centro Sansung, onde hai unha exposición sobre a reconstrución do Palacio Real, onde viviron os Hohenzoller dende o século XVIII ata a fin do imperio prusiano. O palacio tivo a desgraza de caer da banda comunista do Muro e foi derruído polo que representaba.
No solar, a RDA construíu o Palacio de la República, un macroedificio acristalado que daba reflexos laranxas ao atardecer con aire de afterhours. Acabou podre por dentro —vou aforrarlles a metáfora política—. Tras a reunificación, optouse por derrubalo e refacer o pazo dos Hohenzoller. Ese proceso recibiu o nome de HumboldtForum, na honra de Alexander von Humboldt. O explorador, que fixo a descuberta científica de América —nunha expedición que zarpou da Coruña—, é honrado por toda a cidade, algo que unicamente acontece en Alemaña.
Ese afán berlinés por manter o fío da súa historia chegou ao punto de que, na reconstrución da Postdamerplatz tras ser esmagada polas bombas aliadas, se recuperou o Café Josty. Foi un local de marcada pegada literaria, frecuentada por autores como Theodor Fontane ou Alfred Döblin. Neste caso o rescate limitouse ao nome porque quedou enmarcado no Sony Center, un espazo tan moderno que ben podería servir para o recreo para os astronautas de Star Trek. A praza, sede da Berlinale, estaba chea de carteis e pasarelas pola estrea da película Pets.
Ese tipo de cinema nada ten que ver co que fixo Fassbinder. O director filmou películas coma Effie Brist, baseada na novela de Theodor Fontane de 1895, ou unha serie para televisión como Berlín Alexanderplatz, seguindo a novela de Alfred Döblin. Effie Brist é unha rapaza a quen casan cun xerarca militar demasiado vello. Esa voda determine que nunca madure e que vive frivolamente unha concatenación de adulterios. Franz Biberkopf, o personaxe de Döblin, ten unha frivolidade diferente, unha frivolidade violenta e perigosa para a sociedade, unha frivolidade que se desata cando o sistema de prisións o bota da súa orde.
Rainer Werner Fassbinder foi unha vela que ardeu por ambos os cabos ata consumirse con soamente 36 anos. Ese caste de figuras libres e salvaxes, como Franz Biberkopf ou Effi Brist, son propiamente berlinesas.
O xoves, no avión de regreso a Galicia, tocoume ao carón dun mozo alemán que botou todo o voo descalzo. Os pés estaban negros polas plantas e fedían a cotra. Lía un libro: ‘Eloxio da tolemia’, de Erasmo de Rotterdam.

jeudi 21 juillet 2016

O FLORECEMENTO DO AGUSTINISMO

apollo11-astronaut

O SÁBADO DA semana pasada estaba xantando cun amigo no Mangiarte, un italiano do mercado de abastos de Lugo. Leonardo Zordan concentra poderosos sabores en mesas contadas e pratos pequenos. O meu amigo pretende ser novelista en galego e anda despistado, tanto que non aprendera a apreciar a Agustín Fernández Paz.

Deille a volta ao mantel de papel e quitei un rotulador para debuxar nun esquema a estrutura de Cartas de inverno, cos seus saltos temporais e a súa xestión harmoniosa da intriga. Aquel día convertíno ao agustinismo. Como estabamos nun restaurante, expliqueille a teoría do cociñeiro sueco Magnus Nilsson de que «o prato ten que estar por riba dos ingredentes», é dicir, o conxunto debe ser máis importante que os seus elementos. Fernández Paz sabía que as novelas son personaxes, estrutura e ritmo, pero vivía nun país de poetas que escriben novelas colocando unha palabra enxebre e eufónica tras outra ata encher douscentos folios.
Estes días lerían vostedes as loanzas máis sobre Agustín Fernández Paz por boca das nosas elites intelectuais. Mesmo soprenderíanse escoitando a máis dun. Aínda o venres lin ao escritor Fran P. Lorenzo no Twitter falando sobre algún que acudira á homenaxe ao autor no tanatorio vigués de Pereiró o pasado mércores: «Hai quen hai dous meses tumbou a candidatura de Fernández Paz a un premio, pero estaba pra chorarlle en Pereiró. A condición humana». A morte ten ese efecto vivificador. Nin o leron en vida nin o van facer despois de que finase. Non por maldade, senón por ignorancia.
O domingo pasado foi a derradeira vez na que falei con Agustín. Levaba unhas semanas tratando de entrevistalo co gallo de que Cartas de inverno vai acadar a colosal cifra de 100.000 exemplares vendidos. Os médicos interpoñíanse entre a súa amabilidade e o meu interese. Fixemos bromas, coma sempre. Citámonos para a mañá do luns. Chameino e xa me explicaron que as forzas o abandonaran, aínda que el teimaba en falar para El Progreso «porque se le moito en Vilalba». A percepción que deixaría na súa vila era o asunto que o preocupaba nos derradeiros días.
A condesdencia coa que o trataban os escritores líricos, os lingüístas da chancelería e o xeneralato cultural non acabou de asimilala nunca. Non era soamente unha cuestión persoal. Indignábase, sobre todo, co desdén cara á nosa mellor narrativa: a infantil e xuvenil. Tardou anos en resignarse, non era consciente de que era un astronauta que estaba fóra deste planeta anano que é a cultura galega.
Carlos Casares non padeceu ese menosprezo. Eu non fun amigo do escritor ourensán. Fago constancia porque os bombeiros literarios están correndo en auxilio do vencedor dende o sábado.
A Casares soamente o vin unha vez en persoa. Foi en Vigo, nun acto cultural no que había pinchos, como en todo acto cultural que relevante. Estaba rodeado de cordeiros silentes. Era un gran conversador, disque. Falou e falou durante os minutos que estiven observándoo. Ao seu redor, varias persoas asentían coma eses cans que se colocaban nas bandexas traseiras dos coches. A maiores de ameno, era director da editorial Galaxia e da revista Grial, presidente do Consello da Cultura Galega e membro da Real Academia Galega (RAG). Todo axuda.
Hai dous sábados eu estivera de novo no Mangiarte, onde fora saborear unhas orecchiette. Ao marchar, prendín o móbil e souben que a RAG elexira a Casares para protagonizar o Día das Letras Galegas do 2017. Quedei indiferente. A sucesión de anécdotas e as súas teorías intelectuais de voo baixo nunca me chistaron. A evolución do gato Samuel como personaxe periodístico provocábame somnolencia e a paixón de Casares polo coleccionismo de cargos, distincións e palmadas nas costas parecíame dun egocentrismo preocupante. Esa voracidade de almacenar responsabilidades é nociva para cada unha desas responsabilidades.
A miña displicencia non me impide aplaudirlle algún artigo. Máis por unha cuestión de contido que de forma. En A tertulia de Vicente Risco defende ao seu mestre cando non era incómodo facelo. Risco ceibou algunhas visións étnicas e supremacistas que caen no enfermizo, pero o seu pensamento non atoparía fondo se lle lanzase unha sonda. O medo é libre, pero o medo a ser fusilado é un cárcere. Quen non o sentiu atreveuse a insultalo como «traidor».
Sorprendeume o argumento da Real Academia para nomear ao escritor ourensán. O comunicado institucional dicía que a designación «reforzará o prestixio das nosas lingua e literatura non soamente entre o público escolar e estudantil en xeral, senón entre o gran público lector, que xa celebrou en vida a súa espléndida obra literaria». A boas horas se decatan os académicos de quen le neste país. Os rapaces están cargados de futuro, que é a carencia da lingua. Se logramos que eles lean en galego conseguiremos darlle uns anos extra de vida ao idioma chamado a consultas pola morte dende hai anos.
Espero que este xiro estratéxico, esta caída pauliana do cabalo, sirva para que dentro de dez anos, no 2027, celebremos no Día das Letras ao noso autor máis lido, máis querido polo público e máis admirado por todo escritor que teña unha idea sobre o que é un arco narrativo. Falo de Agustín, claro.

samedi 16 juillet 2016

O SORRISO DO ASTRONAUTA

helmet

As noites da infancia de Agustín Fernández Paz transcorreron nunha casa de Vilalba na que se reunían os veciños para contárense historias. Os veciños falaban da vida na contorna, dos mercados e do frío invernal; pero o seu pai, que cabalgaba inesgotable de novela de aventuras en novela de aventuras, faláballe doutras terras, das que abría Marco Polo para Occidente.
Cando o mandaban deitarse, o pequeno cubríase cunha colcha ecléctica, feita con cachos doutras teas. O neno adoitaba imaxinar aqueles cadrados e rectángulos recosidos como as leiras de Siberia polo que cabalgaba Miguel Strogoff, correo do zar, ou o campo de batalla no que deixaran coxo ao soldadiño de chumbo namorado da bailarina. O seu pai e a colcha prenderon en Agustín a ilusión de coñecer outras paisaxes, fosen reais e imaxinadas.
O seu proxenitor era carpinteiro, sabía tirar unha buxaina dun toro en cinco minutos e con catro xiros de man, pero, sobre todo, era artista. Tocaba varios instrumentos, aínda que estaba contratado pola Orquesta Mato para ocuparse da trompeta. Naqueles tempos, Pérez Prado e Xavier Cugat eran os reis do mambo.
Unha noite levou a Agustín a unha longa expedición coa súa orquestra. Ao chegar a Foz fascinoulle o olor intenso a salitre. Aquela tarde o pai levouno á praia. Agustín achegouse á beira para beber a mar coa mesma seguridade coa que formaba unha cunca coas mans e bebía o río Ladra. Logo cuspiu o desagradable líquido salgado.
Esa descuberta marcouno. Aquel neno nadaba con solvencia no río que abraza a vila. Hai catro muíños que son as balizas que identifican cada idade da infancia. Sendo neno debía bañarse no Muíño dos Novos porque soamente na adolescencia se lle permitiría mergullarse no Muíño dos Freires. Esa escala de idade fíxoo consciente de que «hai que asumir o paso do tempo para que non te venza».
Neses anos empeza a escribir. Tamén a debuxar. Fai un primeiro tebeo: As minas do rei Salomón. A única chata que se lle pode poñer ao neno é que se inspirara na película. Nese tempo, os planetas que quería explorar Agustín aparecían nunha pantalla grande. Non perdeu esa paixón polo cinema. Ao longo da vida miraba unha película diferente cada noite. «Empeza a sesión das dez», desculpábase cando alguén falaba con el por teléfono e chegaba a hora do pase en televisión.
Fernández Paz recorría continuamente a películas para argumentar. Pero tamén citaba a escritores como Paul Auster: «Necesitamos historias; non para esquecer o mundo real, senón para exercitarnos a afrontalo». O cine serviulle para definir a súa nenez en Vilalba: «A miña xeración tivo un eclipse como o de 2001: unha odisea no espazo.
Ese fundido a negro que era Vilalba nos anos 50 expulsouno con 13 anos á Universidade Laboral de Xixón. Como compensación ao esforzo, logrou entrar na elite dos peritos. Estaba reservada para os expedentes máis brillantes. Gustábanlle as matemáticas e máis a física, eran mundos fascinantes, insondables; pero gustoulle máis o xeito no que o padre Gorrochategui facía soar O libro da selva, de Kipling, cando o lía coa súa voz de barítono peregrinando dun extremo á outro da aula.
Agustín escribe un conto, El mundo en el año 2000, e gaña un premio con aquela visión futurista. Xa era un proxecto de escritor, aínda que non acabou por realizarse ata que un compañeiro de milicias e lecturas convenceuno.
En 1969 atopa traballo nunha industria en Barcelona. Padece un accidente nunha man do que se lle facía áspero lembrar mesmo nos últimos anos. Poida que ese golpe o fixese reaccionar e buscar a súa vocación: ser don Félix, o seu mestre querido de Vilalba. Don Félix non soamente non pegaba aos nenos —«por costume ou por sadismo», como a maioría dos profesores—, senón que os quitaba da escola para que asistisen ao espectáculo do mundo no campo da feira.
Empeza Maxisterio na Coruña en 1971. No verán, na vila natal, atópase coa satisfacción de ensinar impartindo clases particulares. A andaina que emprendeu entón duroulle ata a xubilación, en 2007. Dende o primeiro momento, nun colexio coruñés, e despois en Vigo, enganchouse con todo colectivo que promovese avances no sistema de aprendizaxe.
Por segunda vez, algo impulsouno a escribir. A falta de libros de texto e de lecturas en galego fixo que se arremangase. A normalización do galego no ensino, a didáctica da lingua, a promoción da lectura e a introdución da prensa nas aulas foron os novos campos da colcha de retallos nos que puido demostrar o heroísmo.
Paralelamente, escribía ficción. Nese eido, citaba a Rodari: «Desenvolvamos a creatividade de todos para salvar o mundo». Vai entregando novelas ao mundo e o mundo vaille devolvendo aplausos con nome de premios. Sube banzo a banzo a escaleira do éxito aupado polos lectores. Entre o medio cento de premios, cómpre citar dous: The White Ravens, por Aire negro, e o Nacional de Literatura, por O único que queda é o amor.
O título dese segundo libro procede dunha frase de Orhan Pamuk: «E cando me decato de cómo imos pasar por este mundo sen deixar pegada, comprendo con rabia que na vida o único que queda é o amor».
Agustín Fernández Paz expresou ese amor polos demais escribindo para eles crónicas dos planetas que visitaba. Ás veces eran mundos arrepiantes e desagradables. Adentrouse nun deles a través dun anuncio de prensa moi cativo que atopou en 1970, buscando piso en Barcelona. «Se vende casa embrujada. Abstenerse graciosos y curiosos». Ese texto sorprendente e macabro inspiroulle a tenebrosa ‘Cartas de inverno’, a novela favorita dos adolescentes galegos dos últimos trinta anos. O autor marchou sabendo que á volta do verán, cando os rapaces de Vilalba se despidan do Muíño dos Novos e do Muíño dos Freires, sairá unha edición especial para celebrar que esa novela acadou 100.000 lectores en galego.
Agustín mantivo unha ollada complacente e amable que ilumina aos cosmonautas. Dende o seu primeiro conto de adulto, Xan, o astronauta, ata unha das últimas novelas, A viaxe de Gagarin. Para explicar a súa visión tiraba de Wislawa Szymborska: «Estrano planeta, estrana xente. Son vencidos polo tempo, porque non o queren recoñecer».

Posté par Jaureguizar à 17:55 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

jeudi 14 juillet 2016

SEN SOLAS DE VENTO NO RESURRECTION FEST

Maruja Mallo tivo que chamar un día á Policía. Estaba facendo ximnasia no dormitorio, en Madrid. O veciño de enfronte non cansaba de observala. A artista de Viveiro era maior e seguía o consello médico: erguía os brazos e baixábaos, xiraba o pescozo arredor de si coa convición dunha posuída pola Besta. O veciño miraba dende a outra banda do patio de luces. Cando chegaron os axentes, a creadora explicoulles que o voyeur non lle perdía a vista porque levaba posta unha viseira do PSOE, «que me regaló Alfonso Guerra porque es amigo mío». O policía —un home moreno, alto e paciente— pediu á vella socialista que non fixese ximnasia espida ante a ventá.
A Real Academia Galega de Belas Artes decidiu dedicarlle o 2017 a Mallo. Foi unha artista interesante, e, sobre todo, unha provocadora de fondura reflexiva. Cando escribo provocadora non me refiro aos chistes evidentes e toscos cos que Herdeiros da Crus incomodaban ás feministas, senón aos correteos dunha rapaza polo Madrid dos anos 20. Andaba sen sombreiro, unha actitude escandalosa nunha muller de clase alta, equiparable soamente as valentes que descubren a melena nos países de orotodoxia musulmá.

Eu souben no Eurodisney o que era unha musulmá horrorizada. O meu fillo, que tiña dous anos, escapoume a un servizo feminino e entrei tras del. Atrapeino mesmo na entrada, pero non puiden evitar o voyeurismo. Unha árabe en camiseta de Jean Paul Gaultier lavaba a cara para refrescala da calor que pesaba sobre París. Ao verme entrar botouse a berrar coma se a estivese mirando espida. Erguín o meu cativo e saín correndo coas «solas de vento», que levaba Verlaine nos zapatos segundo Rimbaud.
A mellor definición de Maruja Mallo deuna a súa amiga Concha Méndez nun poema de Canciones de mar y tierra (1930): «Al nacer cada mañana me pongo un corazón nuevo».
Quen resistía cada innovación era Ramón Otero Pedrayo. As persoas estamos feitas dun 65% de auga e un 35% de contradición, pero a porcentaxe estaba máis equilibrada no caso do intelectual ourensán. Quería o avance de Galicia, pero un avance de espiral pechada; un progreso medido no que non se perdese un matiz da súa esencia.
O domingo pasado estiven lendo De camiños, viaxeiros e camiñantes (Galaxia), o ensaio co que Santiago Lamas e Alfonso Mato gañaron o Premio Ramón Piñeiro. O volume reúne unha serie de textos breves, o que lle confire un carácter fragmentario e desordeado; pero o discurso de fondo queda patente e o contido brilla en atractivo. A obra comeza na mañá do 4 de xullo de 1927 cando Otero Pedrayo, Vicente Risco e Ben Cho Shey se citan na fonte da Alameda do Cruceiro, en Ourense, para dar unha volta por Galicia. Van no coche de San Fernando; ás veces a pé e ás veces en autobús. A andaina remata en Santo André de Teixido o día 11 do mesmo mes.
Otero Pedrayo fai unha crónica con debuxos de Risco que publica Nós en 1929 como Pelerinaxes I. Esa viaxe deixounos a oda O xamón. O autor defíneo como «densidade ilustre da cea sabia/ graza e potencia, rosa do pote». Ese poema é un dos momentos de inspiración máis escuros da nosa literatura.
Pelerinaxes I tamén deu unha divertida observación sobre a gasosa. Otero apunta que «ten a facilidade de bebela sin gardar os ritos que require a iagua». O escritor louba, coma sempre, o elemento tradicional. Sitúa a auga nun grado superior ao advertir de que hai que sentar onda unha fonte para poder «catala» e apreciala, mentres que «a gaseosa bébese de pé, sempre por non beber outra cousa, pol-a vergonza ou mala sona do viño». O seu desdén avanza ata o punto de cualificala de «líquido casto, de serán de domigo para os abstemeos que saen fazer ouservacións sociolóxicas».
O xoves parecía un «abstemeo» cando asistín ao Resurrection Fest, o festival metálico de Viveiro que dirixe Iván Méndez. O tamaño que acadou vai paralelo ao crecemento da capacidade organizativa que amosan os promotores. Sentíme un tanto Otero Pedrayo, un señor espantado polo progreso que o envolve e o sobrepasa. Levaba uns vaqueiros; unha camiseta azul cun paraugas e o lema Enjoy (Disfruta), e unhas Converse sen solas de vento. Miraba ao redor coas miñas lentes de pasta negra sen dar crédito a atoparme entre milleiros de rapaces vestidos de negro, tatuados e con piercings inverosímiles que gozaban duns códigos musicais e estéticos que era incapaz de asimilar. Daquela comprendín por que Visconti escolleu o adagietto da Sinfonía nº 5 de Mahler para o momento no que Thomas Aschenbach desespera porque a ilusión por Tadzio lle esvara entre os dedos na beiramar.
O final da película A morte en Venecia fala da imposibilidade de agarrar o tempo para detelo. Esa lección non debeu comprendela Antón Reixa, que defrauda a lembranza que teño da xenialidade dos Resentidos cun regreso innecesario co gallo de cumprirse trinta anos de Galicia Canibal. Tamén regresan Os Herdeiros da Crus, con Volta aos jaliñeiros; pero estes non teñen nada que defraudar.
Ben, sempre nos quedará o Resurrection para render culto aos mitos cando aínda siguen en activo. Onte, cando escribía esta crónica, as campas de Celeiro, inzadas de rapaces nacidos demasiado tarde para o rock and roll, agardaban por Iron Maiden admonizando: «666, o número da Besta».


dimanche 10 juillet 2016

A MIÑA AVOA NON SOBREVIVIU AO BREXIT

picadilly

FOI NA CASA da miña avoa Aurora Zaldibar onde lin por vez primeira a Charles Dickens, Agatha Cristhie e Robert Louis Stevenson. A miña avoa vivía en Londres sen vivir. Nunca estivo na cidade, máis que nada porque a paga dunha mestra xubilada dos anos 80 non daba tanto de si e Ryanair non irrompera aínda cos seus enxeños voadores. Vivía en Bilbao, pero non renunciou a enmoquetar o baño —a pesar de ser asmática— nin asegurarse de que El Corte Inglés mantiña o fluxo de té e pastas. Cada vez que montabamos nun autobús vermellos de dous andares que nos levaban dende o Corte de Zabalburu a súa casa, en Indautxu, lembrábame que foran comprados en Londres polo alcalde José Luis Berasategui Goicoechea. A miña avoa consideraba que esa adquisición revelaba un detalle de bo gusto que compensaba que o rexedor fose da Falange Española Tradicionalista, unha vulgaridade aos ollos azuis e acuosos dunha militante clandestina do PNV. Soamente había unha cousa que a irritase máis, que era a falta de puntualidade allea. 

Enfadábase mesmo cando sabía que alguén fixera perder o tempo a outra persoa. «Que desfachatez!», protestaba. Unha vez que ela estaba de visita nunha casa que tiñamos na Coruña, eu citárame con Manuel Rivas en Catro Camiños para entrevistalo. Rivas gardou os dez minutos de atraso esixibles e mesmo engadiu outros dez non sei. Apareceu nervioso, pálido e avergoñado. Traía unha desculpa na man: a novela Wilt, de Tom Sharpe. Regalouma.
Ese retraso de Rivas determinou unha cadea de demoras que me fixo chegar tarde ao xantar. Eu, claro, boteille a culpa a Manuel Rivas. «O entrevistado chegou tarde? Que desfachatez!». A miña avoa estaba furiosa. Para acalmala agasalleina co libro de Tom Sharpe.
Esa mesma noite comezou a lelo e a soltar gargalladas amplas e estrondosas que viñan acompañadas de asaltos feroces de asma. De volta en Bilbao, o neumólogo prohibiulle as moquetas no baño e as novelas de Sharpe, pero ignorouno porque non tardou en sufrir un ataque violento e definitivo.
Esa anglofilia que me aprenderon na infancia foi a que non soportou o resultado do Brexit. O día no que espertei coa noticia de que os británicos nos repudiaran democraticamente empecei a buscar unha explicación no lugar de sempre, nos libros. Talvez a resposta podería darma Jane Austen cando no principio de Mansfield Park (Penguin) presenta a «Maria Ward, con soamente sete mil libras de dote, tivo a sorte de cativar a sir Thomas Bertram». Poida que esa visión da economía como medio que conduce á felicidade explique unha boa parte do Brexit. De todos os xeitos, o Londres que describe Austen (1755-1817) era cativo : «A señora Fraser —que non era mal xuíz— confesa que soamente coñece tres homes na capital que teñan tan boa figura, talla e ademán», conta en Mansfield Park.
Remexendo na obra de Austen, tan británica, decateime de que debería buscar unha visión externa e unha visión posterior. Non mesmo andel que Austen tiña El comienzo de la madurez (Periférica), unha crónica na que Henry James (1843-1916) conta a chegada a Inglaterra. Debaixo dunha prosa densa ata a exasperación pode atoparse a ollada intelixente e minuciosa do autor. James lembra en 1893 o desembarco en Liverpool nun trasatlántico que o trouxera dende Estados Unidos. Nun primeiro momento conta marabillas como que «a bandexa de magdalenas ponse sagrada e enxeñosamente sobre unha fonte de auga quente» ou a delicia de sentir «o cruxido das grosas e ríxidas páxinas do Times», non tarda en acusar aos ingleses de vivir en «habitacións sombrizas» e de xantar en restaurantes que son tan pequenos «que os cubertos ameazan todo o tempo con ferir as faccións dos veciños». A pesar dese desencanto inicial, o escritor nunca se arrepentiu de ter abandonado un país que percibía como de espazos amplos e lixeireza intelectual para seguir o seu convencemento de que «soamente un norteamericano pode facerse europeo». Henry James morreu no Londres da Primeira Guerra Mundial, unha vez superada a literatura francesa do XIX e namorado de Italia. Morreu sendo europeo.
Os partidarios de abrir un foxo no estreito de Dover ou estreito de Calais que hai no canal da Mancha defendían un argumento económico propio de Jean Austen («tivo a fortuna») e sumaban outro migratorio. O segundo tamén é económico no fondo, porque, cando Londres era metrópole colonial, os británicos non estaban tan preocupados pola mestizaxe. Sempre que eclosionase fóra do Reino Unido, claro.
Ignoro que se o líder do negacionismo europeo, Nigel Farage, leu Solos en Londres, que acaba de publicar Automática Editorial en español. Debería. É unha novela escrita en 1956 por Sam Selvon, un autor de Trinidade e Tobago, que narra a migración masiva de caribeños a Londres nos anos 50. A situación é levemente distinta á actual. O protagonista explica que era máis fácil atopar un traballo que un salario decente ou un lugar digno onde durmir. Nunha páxina perdida da novela, un personaxe que limpa un urinario explícalle a un compañeiro o motivo polo que dous brancos veñen de chamalos negros con ánimo ofensivo por non ter os baños suficientemente limpos: «Non lles molestamos nós, moléstalles a cor da nosa pel».

jeudi 30 juin 2016

OS HEROES QUE SIGUEN LIBERANDO O RITZ

FALLACI

RAFAEL CHIRBES deixara reservada unha novela de amor cando morreu. Non quixera vela publicada porque o protagonista era un amante. E o amado, tamén. Paris Austerlitz é unha historia de amor tan ilusionante de principio e tan amarga de final como calquera historia de amor.

O pasado domingo estiven lendo ese libro. A parella protagonista —un pintor coa superioridade cruel da burguesía e un obreiro co complexo da carencia proletaria— adoita reunirse nun bar de traballadores marroquinos. Acordoume as memorias de Juan Goytisolo, nas que o escritor barcelonés conta que en París frecuentaba bares de traballadores magrebíes atraído por un maremagnum doroso de ideas políticas, pulsións eróticas e disgustos co seu físico. Goytisolo enchía en francés a documentación dos obreiros. Exhibía altura intelectual para agochar a decepción de mirarse no espello.
Goytisolo ten outro libro sobre a estadía de Jean Genet en Barcelona nos anos 30. En Genet en el Raval, narra como Genet, fillo dunha prostituta e ladrón dende a infancia —malia os intentos da súa familia adoptiva—, chega á cidade tras ser expulsado do exército ao ser sorprendido en plena e gozosa cópula con outro soldado. En Barcelona cae no Raval, un barrio que xa tivera a súa propia caída cando a burguesía abandonara as súas fábricas e vivendas para irse a L’Eixample animada polo plan Cerdà de 1860. As rúas do Raval acabaron nunha sucesión de tabernas, cafés e prostíbulos, a maiores de ser urinarios ao aire libre que non figuraban nos mapas que manexaban os servizos municipais de limpeza.
Nese mundo sórdido, Genet prostituíase en La Criolla para o seu chulo, Stilitiano, o serbio exiliado da Lexión Estranxeira. Compartían cama, aínda que o militar impoñíalle a abstinencia co único brazo que lle quedaba. O único contacto que permitía ao seu escravo limitábase a deixar que lle colocase algodón na bragueta para inchar a súa masculinidade.
Jean Genet sentíase atrapado por esa perversión do soldado, pola crueldade do desexo sen consumar. Pero coñeceu outra brutalidade, esta máis devastadora, a que causou a matanza de Chabra e Chatila, en Beirut. Cometeuse durante a Guerra do Líbano, en 1982. A OLP matara 582 cristianos en Damour e a Falanxe Libanesa multiplicou por seis ese número co consentimento expreso de Israel. «Non xudeos matan a non xudeos. Que temos nós que ver con iso?», alegou daquela primer ministro Menahen Begin lavándose coa mesma auga que deixara correr Poncio Pilatos.
Genet deu entrado no campamento pouco despois. Non era fácil camiñar: «Un neno morto pode ás veces bloquear unha rúa, son tan estreitas, e os mortos tan cuantiosos», lamenta en Catro horas en Chatila. Nese libro fai un reproche á fotografía porque «non capta as moscas nin cheiro branco e espeso da morte. Tampoco di sobre os saltos que hai que dar cando se vai dun cadáver a outro».
A guerra en Beirut foi a situación que buscou a periodista Oriana Fallaci para contestar á pregunta que lle fixera a irmá pequena na véspera de marchar de Italia cara ao Líbano: «Que é a vida?». A vida é arriscar a vida. Fallaci conta en Insallah como coñeceu a un soldado guapo e intelixente, Angelo, que botaba o día cun lapis e un papel para concretar o secreto da existencia cunha fórmula matemática.
Hai uns anos Mario Vargas Llosa adentrouse na violencia de Oriente Próximo despreocupándose dos seus zapatos Scarpe di Bianco. Actuou con ousadía, cumprindo coa folla de ruta de visitas e entrevistas que lle preparara a filla. Esa implicación de visita a parque de atraccións deulle para escribir Israel/Palestina: Paz o guerra santa.
A semana pasada Vargas Llosa volveu a Xerusalén para facerse un photocall advenitorio dun novo libro sobre o Inferno. Adiantounos que «el gobierno de Netanyahu es el más reaccionario de la historia de Israel». Estamos afeitos a lerlle obvidades, pero unha obviedade expresada por un premio Nobel resoa coma a revelación feita a Moisés no monte Sinaí.
O periodismo era a crónica viva que escribía Oriana Fallaci e mesmo a que escribiu Genet en Catro horas en Chatila. Case diría que París Austerlitz é unha reportaxe espléndida sobre a sida. Agora, a emoción decadente que propoñen os cronistas estrela son descricións sobre como se citan para beber e sobre como se citan nos artigos. A súa resposta á pregunta sobre a vida da irmá de Oriana Fallaci é que consiste en desecar vasos de vermú e en anunciar que van liberar o bar do Ritz, como fixo Hemingway logo de entrar no París postnazi. O elemento máis irritante desas crónicas é que soan a falsidade abstemia e a camaradería impostada.
En Italia acaba de aparecer O medo é un pecado, un recompilatorio de correspondencia intercambiada de Fallaci. Unha das cartas está data en 1967 en Nova York. Conta que ceou coas Súas Maxestades Don Juan Carlos e Dona Sofía. Non lle gustaron nada. Despreza ao daquela príncipe «porque se criou á sombra de Franco e é o seu robot obedente». Ignora á futura monarca porque «é a filla daquela raíña de Grecia que militaba nas Mocidades Hitlerianas e mandou encarcerar 50.000 socialistas gregos».
Fallaci guiouse profesionalmente pola independencia. Enviou unha longa protesta a Fidel Castro en 1983 por negarse a recibila ao percibila como «contrarrevolucionaria». A xornalista, filla dun partisano, queixouse alegando que «non son socialista. Fun socialista. Se vostede me lese coñecería a miña desconfianza cara aos dogmas e a miña pouca esperanza de que nin sequera o socialismo poida cambiar ao home».

 

Posté par Jaureguizar à 18:49 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , ,

jeudi 23 juin 2016

AS FRASES ANIMOSAS DE PAULO COELHO

MAQUETTEMOUNTRUSHMORE

XABIER M. mandoume un whatsapp o domingo pasado para contarme que unha editorial lle pedira unha novela sobre Os Irmandiños. Para min, foi unha sorpresa en cadea: non sabía que quedasen autores con ánimos como para ficcionar a Historia, mesmo estaba convencido de que a escrita de novelas fora substituída pola escrita de frases breves e ostentosas no Twitter, Dubidaba de que seguisen existindo editores que pedisen a ninguén que escribise libros.
Non contestei á mensaxe nin sei se me requiría admiración ou repercusión na prensa porque estaba lendo Las bodas de Figaro, de Pierre Beaumarchais (París, 1732-1799). A trama comeza coas feromonas do Conde de Almaviva excitadas. O nobre pretende exercer o dereito de pernada coa súa servinte Susana antes de que case con outro criado, Fígaro. Beaumarchais trata con humor de vodevíl a pretensión violadora do nobre. A trama hai que situala no seu contexto para comprender que fose tratada coma un manual de crítica ao Antigo Réxime pese ao anecdótico da historia. Foi censurada por Luís XV en Francia. O escándalo veu producido porque Beaumarchais pon a servinte e conde no mesmo plano. Escrita en 1772, non se tolerou a súa representación nun teatro ata 1775 e a súa publicación ata 1778, un ano antes da Revolución Francesa. O líder político Georges Jaques Danton asegurou que «Fígaro acabou coa nobreza».
Daquela, os novelistas e os dramaturgos aínda alentaban as inquedanzas sociais. Tantas alentaban que Xosé II de Austria, un monarca progresista, prohibira que se vise nos escenarios. De feito, Mozart traballou en secreto con ese texto para a súa ópera. Foi unha decisión audaz porque nese tempo as óperas eran encargas de reis ou nobres. O xesto significaba que estaba afirmando a súa independencia profesional.
A proposta que lle fan ao meu coñecido ten como sostén a Revolta Irmandiña do século XV. Como non temos unha fazaña bélica máis moderna, seguimos relatando aqueles feitos como se tivésemos asistido a eles nun teatro á italiana, contámola con viveza de cuarta parede.
Non respondín ao whatsapp. Soamente faltaba que interrompese a lectura de Beaumarchais para atender un requirimento nun móbil. O meu comunicante tomoumo a mal porque evitou insistir.
Os rapaces dos 80 acadabamos o atontamento ideal dos sábados namorando ou bebendo cervexa nunha proporción inasimilable polo noso tamaño e idade, pero agora a xente consinte en idiotizarse con frases de Paulo Coelho para superar o desánimo, emoticonas chispeantes e vídeos de gatiños. De nada serve escribir textos longos se pretendes ser considerado polo teu tempo e o teu país. Nin sequera ficcións irmandiñas co ton de Braveheart. Xa cho advirto, Xabier M.
Todo isto está xenerando entre os escritores novos que se exhiben nas redes sociais a teoría de que «hai que escribir contra o público». Aínda llo preguntaba Pedro Simón ao novelista Martín Caparrós en El Mundo. Atopei a entrevista o luns en Twitter. «Hay que escribir conta el público entendido como unha abstracción mensurable en número de clics», contestou Caparrós; sen luminosidade, pero co aspecto do razoable.
Os autores que teñen o meu enderezo non cansan de mandarme os seus libros, que están cargados de elementos irritantes coma esas faixas que constatan o número de edicións que venderon. Ignoro como desactivalos porque non se dan por aludidos nin cando lles dou a entender que soamente me apetece ler as argalladas frívolas de Beaumarchais ou a solidez dramática de Richard Ford. Por culpa das novelas que me chegan á casa, hai unha loita de titáns entre a miña muller e o carpinteiro, un home pausado ao que non ceso de encargarlle andeis e librarías discretas.
O venres volvín lembrar o whatsapp que dera en vía morta porque apareceu de novo Martín Caparrós. Foi ese día cando reparei en que vén de publicar a ficción Echeverría (Anagrama). O escritor bonaerense é un deses centos de autores que presumo interesantes aos que non lin porque non paran de chegarme whatsapps desafiándome con éxitos alleos.
A Caparrós non lle gusta a ficción ambientada no pasado lonxano. «La novela histórica es el refugio más canalla», é a frase do autor bonaerense que no se molesa en argumentar. Se me atopo algún día con Xabier M. e perdoa a miña soberbia de desprezalo, recomendareille que se deixe de épicas irmandiñas e lea as novelas de Richard Ford protagonizadas por Frank Bascombe e publicadas en español por Anagrama.
O escritor norteamericano foi recoñecido o mércores co Premio Princesa de Asturias, un galardón que eu viña tomando tan en serio como os whatsapps ou os sorteos de noites de hotel que tratan de distraerme no Facebook. Pero, como excusa para volver a ler a Richard Ford, pareceume un sinal ineludible que me mandaban os astros.
O xoves fun comprar El periodista deportivo, que era a novela de Frank Bascombe que me faltaba. Nese texto espero atopar o que definiu Richard Ford como boa literatura: «Personaxes, puntos de vista e temas». Non os busquen en Facebook. Está ateigado de frases trascendentais de Paulo Coelho como esa que di: «Hai dúas palabras que che abrirán moitas portas nesta vida: tire e empuxe».

Posté par Jaureguizar à 21:28 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , , ,

lundi 20 juin 2016

FERVOROSOS PRINCIPIOS MANIATÁNDOME

CLASSIUS CLAY morreu en 1964. Mohamed Ali, o día 3. Classius Clay foi un boxeador intelixente, un líder que deu puñadas para facer ruído na denuncia do racismo. Abandonou un sistema occidental de crenzas porque restrinxía a súa liberdade e acabou someténdose a outro oriental, co grupo irado Nación do Islam. Evolucionou ata ocupar o lugar do branco e protestante en versión negra e musulmá. Venceu a escravitude da pel para humillarse na escravitude da fe.

Ao derrubar a Sonny Liston, o deportista derrubou o seu pasado. Non lle gustaba que lle recordasen o «nome de escravo». Unha boa parte do combate gáñase incomodando. «Vou gañar a Classius Clay», desafiaba Floyd Patterson. Cando Mohamed Alí lle estaba rebentando os vasos sanguíneos da cara, preguntaba a cada guantazo: «Como me chamo?». O fanfarrón non soportaba que o provocasen.
Evitei ler nada sobre Clay estes días porque xa dera conta de El combate del siglo. Ningún periodista pode contar o mito do boxeo como o fixo Norman Mailer. Nin sequera eses columnistas emerxentes que cren que oximoróns como «hacía tanto calor que me quedé helado» poden convertelos en sosías do escritor.
Pasoume o mesmo co xuízo a Marina Castaño por malversar os nosos impostos. O luns souben que debe rebaixarse a que un xurado do común valore a súa xestión. Representeima coma o personaxe que nace inmerso nun caso xudicial na novela Casa desolada, de Charles Dickens. «O pequeno demandante ou demandado, a quen se lle prometera un cabalo de madeira para cando rematase o xuízo, fíxose adulto, chegou a ter un cabalo de verdade, e marchou trotando deste mundo».
De que lle serviu a Castaño renunciar á brillante proxección como azafata de congresos para entregarse cegamente en matrimonio a un Premio Nobel?. Ela, que vivía «allea aos sometementos do noso tempo: a escravitude do tempo e a escravitude dos cartos», escribe tamén Dickens.
O martes prodúcese unha casualidade. Antes de xantar, Ramón Rozas recomendoume a Idea Vilariño; despois de xantar, Alfonso Riveiro recomendoume a Idea Vilariño. Nada sabía dela. Poetisa uruguaia. Filla dun anarquista galego. Un home sen ataduras, como Julio Camba ata que se malvendeu no rastro franquista. Leo un poema de Vilariño e penso en Mohamed Alí: «Viejas causas, cánones hostiles/ fervorosos principios maniatándome».
O mércores volveu brillar o sol. Agustín Fernández Paz vai acadar os 100.000 exemplares de ‘Cartas de inverno’. Haberá unha edición para celebralo. Será a 36º do noso mellor autor de terror, do noso narrador máis eficaz na relación entre o contido e a forma. O estilo de Fernández Paz lémbrame a frase de Jack Kerouac: «Alguén día encontrarei as palabras e serán as palabras xustas». La mot juste, que esixen os literatos franceses.
Esa palabra exacta valeulle premios. Todos cantos recoñecementos levou o mereceron a el. Non comparto o concepto dos galardóns que ten Thomas Bernhard. O autor fala de premios en El sobrino de Wittgenstein, a novela que estiven lendo o xoves ata que o día rompeu coma unha clara de ovo.
Bernhard desconfiaba dos galardóns porque lle parecía que se humillaba. «Un premio entrégano persoas incompetentes que soamente queren defecar sobre a cabeza dun. E están no seu perfecto dereito porque hai que ser ruín e baixo como para aceptar o seu premio». A min os xurados non me provocan esas imaxes escatolóxicas, pero si considero que a cultura galega vive escrava das Irmandades da Faba, un colectivo taimado de larpeiros que comen os fondos públicos decidindo premios, congresos e loureiros. Cada vez que me pregunto por que o noso escritor máis lido, Agustín Fernández Paz, non está na Real Academia Galega acabo respondéndome o mesmo.
O venres amanecín cun wathsapp de Marta Veiga que me enlazaba a unha notable entrevista a Manuel Jabois en Zenda. Marta coñece as miñas devocións. A calidade dunha entrevista depende da calidade do entrevistado; neste caso, a calidade do entrevistado vese reforzada pola calidade da entrevistadora, Karina Sainz Borgo.
A Jabois hai que confesalo ás nove da mañá e nun territorio neutro como a recepción dun hotel: é o único xeito de sorprendelo inocente e sen roupa de camuflaxe. Sainz Borgo empeza cuns golpes suaves para levar contra a esquina a ese columnista que saltou do Diario de Pontevedra ao diario de Madrid no que todos soñabamos con asinar ata hai dous anos. No terceiro asalto, Jabois baixa os guantes, exhausto de protexerse. Desafoga o amargor verdoso do seu triunfo, o temor negro a precipitarse dende o cumio. Mana sangue da ferida que lle abriu o desexo de contar a catro columnas e con detalles amistosos que o Doutor Quiñones viaxou a Madrid para ver uns familiares, como facía o avó que lle escribiu o oficio no testamento.
A novela de Bernhard narra a amizade con Paul Wittgenstein, sobriño do filósofo. Compartiron a exclusión de ser enfermos. Os órganos maltreitos eran diferentes: os pulmóns, no caso de Bernhard; o cerebro, no de Paul.
Paul Wittgenstein era famoso en Viena desde que entrou na xoiería Köchert, «coa maior excitación». Ía enmascarado por unha careta veneciá e armado unha pistola. Esixiu unha xoia concreta e, cando o comerciante aceptou darlla, quitou a careta e berrou: «Gottfried! Son Paul, o teu curmán! Era unha broma!». O éxito que resulta bonito é este: o que che permite renunciar logo de conseguilo.

vendredi 10 juin 2016

A FELICIDADE É UN PAPAGAIO DESECADO

A ESTAS ALTURAS tanto me ten a verdade. Prefiro as mentiras bonitas. Unha xitana setentona que viste enxoival de loito e lanza unha ollada perita en fauna humana chámame «guapo» na porta do Gadis. A seguir, pídeme leite para os netos. Eu cómprolle varias caixas do leite máis branco e saboroso. Fágoo, sobre todo, porque hai trinta anos que unha muller non me lanza un piropo desa envergadura.
A felicidade e a verdade non son vías de ferrocarril que avancen paralelamente. Félicité, a criada do relato Un corazón sinxelo, de Flaubert, padece a verdade dun xeito brutal. A personaxe entrega o seu amor a un novio túzaro, aos fillos da ama, a un sobriño e a un ancián con cancro. Todos e cada un morren, marchan ou desprézana. Cansa de verdades e de abandonos, compra un papagaio para que lle fale os falares que lle prestan. Átao para que nunca marche do seu carón. Co tempo, Loulou tamén falece. Pero Félicité depende emocionalmente do papagaio que a louvaba. O seu corazón básico convéncea de que o Espírito Santo habita no animal reseco.
Os camiños da felicidade son retortos e inesperados. O pianista de jazz Bill Evans logrou ver luz na última curva grazas aos caramelos. Botou a derradeira semana comendo caramelos. Unicamente caramelos. As picadas da heroína foran sacándolle as gañas de calquera outra cousa; mesmo de tocar o piano e de sobrevivir.
A semana pasada estiven falando co escritor Domingo Villar sobre Bill Evans. Villar veu a Lugo para un encontro cos lectores. A timidez de falar en público remexíalle a dixestión. Soñaba con escapar correndo á sua casa: á Coca Cola, ao chocolate e á música de Sunday at Village Vanguard. Non mo dixo, pero podía adiviñalo no espanto dos seus ollos. Domingo Villar é o autor de Ollos de auga e de A praia dos afogados. Lin o primeiro. Ten unha execución correcta e clasicista.
Público de toda Europa recibiu con entusiamo ambos os libros. E espera polo terceiro. Cruces de pedra chámase dende hai tres anos e medrou ata as 450 páxinas. Cal é o problema, logo? Domingo Villar inventou todo un catálogo de excusas para os requerimentos que o asaltan a cada paso —cando Cruces de pedra? cando?—. Pode que a entregue despois do verán, pode que máis tarde. Mesmo pode que nunca. O novelista acertou en dúas ocasións con senllas novelas. O seu suor frío e seco cheira a quen teme que haxa dous sen tres.
Pensemos en Flaubert. Acertou de xeito plena e duradeiramente con Madame Bovary. E xa. Non se pode culpar á falta de esforzo. Mesmo pediu un papagaio ao Museo de Historia Natural de Croisset para describir mellor o Loulou de Félicité. Ao rematar o conto devolveuno, pero xa o comiscara a polilla e saíraselle o recheo. Por iso, o final de Un corazón sinxelo é tan falsamente feliz.
Estou por recomendarlle a Domingo Villar un papagaio que lle repita con automatismo inocente que vai lograr un novo éxito. Aínda que soamente sexa por que o merece. En Ribadeo ofrecen un educado, «que no dice palabrotas».
Para ser feliz, ás veces abonda con soletrear a palabra correcta. Paul Wittgenstein, o sobriño do filósofo —tan rico, intelixente e tolo coma o tío— subiu a un taxi na Petersplatz de Viena e dixo: «París». O taxista, que xa o coñecía, conduciuno á capital francesa. Ao chegar, cobrou a conta a unha tía de Paul que vivía na cidade.
A felicidade é coma o cuco, é un paxaro discreto que raramente se ve, pero todo o mundo asegura poder describir. Antón Reixa, por exemplo, escribiu que «a felicidade é dicir chuvia e que chova». Ás veces, as palabras actúan coma un chamán. Tras castigarmos durante anos con cancións que incitan a baixarse dous frascos de pastillas,  fixo unha versión de Déjame vivir con alegría. Descubríronma Marta e María, que non son as irmás de Lázaro, pero poderían resucitar o músico asturiano a base de retranca. Vegas canta ese tema de Vainica Doble nun dúo coa divina Yolanda Castaño.
A nosa poetisa compensa o que a favorecería unha clases de canto con savoir faire. Lembroume a Catherine Deneuve cando derrochou presenza e posta en escena para acompañar a Serge Gainsbourg en Dieu est un fumeur de havanes. Deneuve é todo menos un papagaio parvo. O cantante presumía na letra de que «Deus bota a noite fumando habanos, coma min». Ela retrucaba: «Ti soamente es un fumador de Gitanes».
Serge Gainsbourg non precisaba de aves que lle regalasen os oídos porque bastante paxaro era, pero, cando o abandonou Jane Birkin, foi Catherine Deneuve quen o visitou con frecuencia «para vixilar que non se achegase demasiado ás ventás».
A felicidade anda roldándonos para sorprendernos no momento en que temos a garda baixa. Oliver Laxe, triunfador en Cannes con Mimosas, descubriu que se pode encher a alma montando unha escola de cinema nos Ancares. O centro, conta o director a Rocío Castro, «non será unha escola regrada, van ser encontros semanais, compartir paseos, visionados... como unha ferramenta de descuberta, de desenvolvemento persoal». O proxecto, que conta co apoio da Universitat Pompeu Fabra, resulta ilusionante; sobre todo, pensando no frío e na neve que paralizan Os Ancares na invernía.